Kategori: Uncategorized

Türkiye Teknoloji mi Üretiyor, Yoksa Teknolojiyi mi Birleştiriyor?

Türkiye’de bir ürünün fabrikadan çıkması, çoğu zaman onun “yerli ve milli” olduğunun ilan edilmesi için yeterli görülüyor. Oysa teknolojik bağımsızlık, yalnızca son ürünü üretebilmek değil; o ürünü mümkün kılan bilgiye, kritik bileşenlere, yazılıma, malzemeye, üretim teknolojisine ve fikrî mülkiyete ne ölçüde sahip olduğunuzla ilgilidir.

Elbette Türkiye bugün geçmişteki klasik montaj sanayisinden çok daha ileri bir noktadadır. Mühendislik, yazılım, savunma elektroniği, havacılık, otomotiv ve çeşitli ileri üretim alanlarında ciddi birikim oluşmuştur. Fakat birkaç başarılı proje, ekonominin bütünüyle yüksek teknoloji ekonomisine dönüştüğü anlamına gelmez. Bakın asıl sorun “Türkiye hiçbir teknoloji üretmiyor” değildir. Sorun, ürettiğimiz teknolojinin ne kadar derine indiğidir.

Özetle; bir ürünü tasarlayabilir, parçalarını birleştirip çalıştırabilir ve ihraç edebiliriz. Fakat kritik çip, sensör, özel malzeme, üretim makinesi veya temel yazılım dışarıdan geliyorsa, o ürünün teknolojik değer zincirinin tamamını kontrol ettiğimiz söylenemez.

Savaşta Fabrika Değil, Tedarik Zinciri Durur

Teknolojik bağımsızlığın gerçek sınavı ise barış zamanında değil, kriz ve savaş dönemlerinde ortaya çıkar. Dahası bir ülkenin kendi fabrikalarının olması, o fabrikaların ihtiyaç duyduğu bütün kritik girdilerin de ülke içinde üretildiği anlamına gelmez.

Anlayacağınız bir savaş veya ağır bir jeopolitik kriz durumunda bize satılmayan tek bir kritik bileşen, bazen yüzlerce yerli parçanın bulunduğu bir sistemi işlevsiz bırakabilir. Bir yarı iletken, özel sensör, optik bileşen, ileri malzeme, üretim tezgâhı, elektronik bileşen, yazılım lisansı ya da belirli bir kimyasal girdinin tedarikinin kesilmesi; kâğıt üzerinde tamamen yerli görünen bir üretim zincirinde beklenmedik bir darboğaz yaratabilir. Üstelik mesele yalnızca bir ülkenin bize doğrudan ürün satıp satmaması da değildir. Kritik teknoloji zincirleri çoğu zaman birçok ülkeye yayıldığı için, zincirin herhangi bir halkasında ortaya çıkacak ihracat kısıtlaması, ambargo, lisans engeli veya lojistik kopuş Türkiye’deki üretimi etkileyebilir.

İşte teknolojik bağımsızlık tartışmasının asıl bakılması gereken noktası burasıdır: Bir savaş çıktığında hangi parçayı kendimiz üretebiliriz? Hangi parçayı dışarıdan almak zorundayız? Hangi ülke veya ülkelerden gelen tedarik kesilirse üretimimiz yavaşlar ya da durur? Ve daha önemlisi, o parçanın yerli alternatifini geliştirmek için gereken bilgiye ve üretim altyapısına sahip miyiz? Bu sorular yalnızca savunma sanayisi açısından değil; enerji, haberleşme, ulaşım, otomotiv, havacılık, elektronik, ilaç, makine ve hatta gıda üretiminin modern altyapısı açısından da son derece önemlidir. Dolayısıyla gerçek teknolojik bağımsızlık, “Her şeyi kendimiz üretelim” demek değildir. Böyle bir hedef ekonomik olarak da gerçekçi olmayabilir. Asıl mesele, savaş veya ağır bir kriz sırasında ülkenin üretim kapasitesini felç edebilecek kritik bağımlılık noktalarını önceden tespit etmek ve bu bağımlılıkları azaltmaktır. Çünkü savaşın ilk kaybedilenlerinden biri bazen cephedeki bir mevzi değil, tedarik zincirindeki görünmeyen bir halkadır. Ve bugün Türkiye’nin sorması gereken soru belki de şudur: “Yarın bize o ürünü üretmek için gereken hiçbir şeyi vermeseler, yine de üretebilir miyiz?” İşte teknolojik bağımsızlığın gerçek ölçüsü burada başlar.

Ayrıca burada “montaj” kelimesini de doğru kullanmak gerekiyor. Çünkü sistem entegrasyonu başlı başına ciddi bir mühendislik yeteneğidir ve buna da kimse itiraz edemez. Ancak entegrasyon ile teknolojik bağımsızlık aynı şey değildir. Anlatmaya çalıştığım gerçek teknolojinin bir ürünün görünmeyen katmanlarında başladığıdır. Yani; temel bilim, malzeme, kritik bileşen, çip, yazılım, tasarım, üretim teknolojisi ve fikrî mülkiyet…

Tekrar belirtmeliyim ki; Türkiye’nin asıl hedefi elbette bu zincirin her halkasını tek başına üretmek değil, tabi şimdilik; bu aşamada amaç stratejik halkalarda dışa bağımlılığı azaltmak ve katma değerin daha büyük bölümünü içeride tutmak olmalıdır. Bunun yolu da yalnızca daha fazla fabrika kurmaktan geçmiyor. Temel bilimlere, yarı iletkenlere, malzeme ve kimya teknolojilerine, üretim makinelerine, özgün yazılıma, üniversite ve sanayi işbirliğine daha fazla yatırım yapmak gerekiyor. Çünkü kritik soru artık: “Türkiye bir şey üretebiliyor mu?” değil. Asıl soru: “Ürettiğimiz şeyin ne kadarı gerçekten bizim bilgimiz?”

Bakın; bir ürünün üzerine Türk bayrağı koymak onu Türkiye’de üretilmiş hâle getirebilir ama o ürünün arkasındaki bilgiyi, teknolojiyi ve fikrî mülkiyeti üretmek, Türkiye’yi gerçekten teknoloji üreten bir ülke yapar. Bu çok daha önemlidir.

Unutulmamalıdır ki; geleceğin rekabeti fabrikalar arasında değil, o fabrikaların arkasındaki bilgi birikimi arasında yaşanacaktır.

Bir devlet bazen aldığı kararlarla değil, aldığı kararları kendi insanına nasıl anlattığıyla sınanır. Çünkü devlet yönetmek yalnızca güvenlik hesapları yapmak, masalarda strateji kurmak, riskleri ölçmek ve gerektiğinde geçmişte birbirine düşman olmuş taraflarla konuşabilmek değildir. Devlet aynı zamanda toplumun hafızasını taşımaktır. Dününü unutmadan yarınını kurabilmek, güvenlik ile hukuk arasında denge kurabilmek ve attığı her adımın bu ülkenin insanında nasıl bir karşılık bulacağını hesaba katabilmektir.

İmralı Cezaevi yerleşkesinde yapıldığı iddia edilen fiziki düzenlemelerin kamuoyuna “Abdullah Öcalan’a villa yapılıyor” şeklinde yansıması tam da bu nedenle sıradan bir mimari düzenleme tartışması değildir. Mesele iki katlı bir yapının kaç odalı olduğu da değildir. Mesele, devletin terörle mücadele, silahların susturulması, örgütsel çözülme veya yeni bir güvenlik denklemine ulaşma amacıyla attığı adımların, toplumun adalet duygusuyla nerede buluştuğudur. Ve belki de daha önemlisi şudur: Devlet aklı ile toplumsal vicdan birbirinden ne kadar uzaklaşabilir?

“Villa” Kelimesinin Gerçekten Anlattığı Şey

Önce kavramları birbirinden ayırmak gerekir. Eğer ortada devletin ihtiyaçları doğrultusunda oluşturulmuş bir görüşme, koordinasyon, güvenlik veya idari alan varsa buna doğrudan “Öcalan’a villa yapılıyor” demek, hukuki ve idari gerçekliği açıklamaya yetmez. Bir yapının varlığı, tek başına onun bir mahkûma tahsis edilmiş özel bir konut olduğu anlamına gelmez. Fakat burada başka bir gerçek daha vardır. Kamuoyu bir hukuk yönetmeliği değildir. İnsanlar gördükleri şeyleri yalnızca resmî tanımlarla değerlendirmez. Kelimelerin toplum hafızasında çağrışımları vardır. “Villa” kelimesi de bu nedenle yalnızca beton, duvar ve metrekare anlamına gelmez. Bu kelime, bir toplumda ayrıcalık duygusunu çağrıştırabilir. Hele de söz konusu kişi, Türkiye’nin yakın tarihinde binlerce insanın ölümüne neden olmuş bir terör örgütünün kurucu lideri ve sembol ismi ise, mesele bir anda mimariden çıkar ve hafızaya dönüşür. Dolayısıyla devletin yapması gereken ilk şey, yalnızca “Bu villa değildir” demek olmamalıdır. Asıl soru şudur: Bu düzenleme neden gereklidir, hangi hukuki zemine dayanmaktadır, kimlerin kullanımına açıktır ve hangi devlet politikasının parçasıdır? Anlayacağınız şeffaflık burada bir zafiyet değil, devlet ciddiyetidir.

Devlet Aklı Ne Demektir?

Devlet aklı çoğu zaman yanlış anlaşılır. Devlet aklı, “Devlet ne yapıyorsa doğrudur” demek değildir. Devlet aklı, hedefe ulaşmak uğruna her yöntemi meşru görmek hiç değildir. Gerçek devlet aklı; güvenliği, hukuku, kamu düzenini, toplumsal barışı ve devletin meşruiyetini aynı anda düşünebilmektir.

Bir devlet, gerektiğinde en zor insanlarla bile konuşabilir. Çünkü devletin görevi öfkesini yönetmek değil, ülkesini yönetmektir. Silahların susması, yeni insanların ölmemesi, örgütsel yapıların çözülmesi ve Türkiye’nin daha güvenli bir geleceğe ulaşması elbette küçümsenecek hedefler değildir. Fakat stratejik bir hedefin varlığı, o hedefe giden her yöntemin otomatik olarak doğru olduğu anlamına da gelmez. Çünkü devletin karşısında yalnızca bir örgüt veya bir güvenlik problemi yoktur. Devletin karşısında kendi vatandaşının hafızası da vardır.

Peki Ya Amaç Gerçekten Şiddeti Bitirmekse?

Burada kolaycılığa kaçmamak gerekir. Bir devlet, yeni can kayıplarını önleyebilecek bir iletişim kanalını sırf toplumda yanlış anlaşılabilir diye kullanmaktan vazgeçebilir mi? Bu sorunun cevabı o kadar kolay değildir. Eğer devletin attığı bir adım gerçekten silahların bırakılmasına, terör örgütünün çözülmesine ve yeni nesillerin ölümden uzak tutulmasına hizmet edecekse, bunun devlet açısından stratejik bir gerekçesi olabilir. Fakat tam burada ikinci soru karşımıza çıkar: Stratejik hedef ile toplumsal meşruiyet nasıl aynı anda korunacaktır? Çünkü terörün sona ermesi yalnızca silahların susması değildir. Bir ülkenin gerçekten normalleşebilmesi için toplumun da “Adalet duygum çiğnenmedi” diyebilmesi gerekir. Aksi halde bir tarafta güvenlik kazanılırken başka bir tarafta toplumsal hafızada yeni bir yara açılabilir. Devlet aklının en zor sınavı da tam olarak budur.

Şehitlerin Hafızası Devlet Politikasının Dışında Değildir

Bu tartışmanın en ağır tarafı şehit ailelerinin taşıdığı yüktür. Bir devlet görevlisi bir dosyaya bakabilir. Bir hukukçu bir maddeye bakabilir. Bir güvenlik bürokratı risk analizine bakabilir. Bir siyasetçi siyasi sonuçları hesaplayabilir. Ama evladını kaybetmiş bir anne, bütün bunların ötesinde tek bir şeye bakar: “Benim evladım neden öldü?” Bu sorunun cevabı, herhangi bir siyasi hesabın dipnotuna dönüştürülemez. Bir annenin acısı devlet stratejilerinin önünde bir engel olarak görülemez. Aynı zamanda şehit ailelerinin acısını, devletin gelecekte yeni ölümleri önleme sorumluluğuyla da karşı karşıya getirmemek gerekir. İşte gerçek güçlük buradadır. Devlet hem yeni ölümleri önlemek hem de geçmişte hayatını kaybedenlerin hatırasını korumak zorundadır. Biri diğerinin alternatifi değildir.

Üniformanın Taşıdığı Soru

Bu mesele yalnızca şehit aileleri açısından değil, yıllarca bu ülkenin güvenliği için görev yapan asker ve güvenlik personeli açısından da dikkatle ele alınmalıdır. Bir insan görev başına çıktığında yalnızca emri yerine getirmez. Arkasında bir devletin adaletine, tutarlılığına ve verdiği mücadeleye inanır. Bu nedenle devlet politikalarındaki sembolik görüntüler de önemlidir. Hukuken meşru bir düzenleme dahi kamuoyunda “ayrıcalık” şeklinde algılanıyorsa, devlet bunun nedenini anlatmak zorundadır. Çünkü bazen devletler hukuken yanlış yapmadan da toplumsal güven kaybına uğrayabilir. Buradaki mesele tam olarak budur. Demem o ki; hukukî meşruiyet ile toplumsal meşruiyet aynı şey değildir; fakat birbirinden tamamen kopmaları da sürdürülebilir değildir.

En Tehlikeli Şey: Belirsizlik

Bence bu tartışmanın asıl tehlikesi “villa var mı, yok mu?” sorusundan daha büyüktür. Asıl tehlike belirsizliktir. Bakın bilgi boşluğu oluştuğunda söylenti büyür. Söylenti büyüdüğünde öfke büyür. Öfke büyüdüğünde de devletin gerçek amacı ile toplumun ona yüklediği anlam birbirinden kopar. Bu nedenle devletin yapması gereken, toplumun sorularını küçümsemek değil, cevaplamaktır. Ne yapılıyorsa açıkça söylenmelidir. Neden yapıldığı açıklanmalıdır. Hukuki dayanağı ortaya konulmalıdır. Kimlerin kullanımına tahsis edildiği belirtilmelidir. Güvenlik gerekçesi varsa bunun çerçevesi anlatılmalıdır. Çünkü şeffaflık, devletin elini zayıflatmaz. Tam tersine, devletin attığı adımın arkasında durabildiğini gösterir.

Barış Arayışı ile Unutmak Aynı Şey Değildir

Türkiye’nin yeni acılar yaşamaması hepimizin ortak temennisidir. Fakat geçmişi unutmak ile geleceği kurtarmak aynı şey değildir. Bir ülke barış arayabilir. Devlet yeni yöntemler deneyebilir. Daha önce hiç kurulmamış iletişim kanalları kurulabilir. Dün mümkün görünmeyen bazı şeyler bugün müzakere edilebilir. Bunların tamamı devlet yönetiminin zor gerçekleridir. Fakat bütün bunlar yapılırken topluma şu duygu verilmemelidir: “Geçmişte yaşananların artık hiçbir önemi yok.” Çünkü terörle mücadelede hayatını kaybedenlerin hatırası, devletin geçmişteki politikasının değil, toplumun ortak hafızasının parçasıdır. Barış gelecekse hafızasız gelmemelidir. Normalleşme olacaksa adalet duygusunu ezerek olmamalıdır. Yeni bir dönem başlayacaksa eski acılar yok sayılarak başlanmamalıdır.

Devletin En Büyük Gücü: Kendi İnsanına Güven Verebilmesi

Bugün tartışmamız gereken mesele belki de “İmralı’da villa yapıldı mı?” sorusundan ibaret değildir. Daha büyük soru şudur: Devlet, güvenlik adına attığı adımların nedenini kendi vatandaşına anlatabilecek kadar şeffaf mıdır? Eğer cevap evetse, söylentiler karşısında gerçekler ortaya konur. Eğer bir güvenlik gerekçesi varsa açıklanır. Eğer hukuki bir zorunluluk varsa dayanağı gösterilir. Eğer stratejik bir hedef varsa bunun ülkeye ne kazandıracağı anlatılır. Fakat bütün bunlar yapılırken toplumun vicdanı da “Siz anlamazsınız, devlet böyle uygun gördü” denilerek kenara itilmez. Çünkü vatandaşını küçümseyen devlet güçlü görünse bile uzun vadede güven kaybeder. Vatandaşının aklına, hafızasına ve acısına saygı duyan devlet ise daha sağlam durur.

Son Söz

Benim için bu tartışmanın özü bir bina değildir. Bir oda değildir. Bir duvar değildir. Bir “villa” kelimesi hiç değildir. Mesele, Türkiye Cumhuriyeti’nin en ağır meselelerinden biriyle karşı karşıya olduğumuzda devlet aklı ile toplumsal vicdanı birbirinin düşmanı haline getirip getirmeyeceğimizdir.

Bakın; devlet elbette strateji yapacaktır. Gerektiğinde konuşacaktır. Gerektiğinde zor kararlar alacaktır. Gerektiğinde dün düşman kabul edilen aktörlerle bile ülkenin geleceği adına temas kuracaktır. Fakat devlet aklı, toplumun vicdanını susturma sanatı değildir. Devlet aklı; akıl ile vicdanı aynı masada tutabilme sanatıdır. Türkiye’nin ihtiyacı da budur. Ne yalnızca öfkeyle yönetilen bir devlet politikası… Ne de geçmişin bütün acılarını “strateji” kelimesinin altında unutan bir yaklaşım… İhtiyacımız olan; güvenliği korurken hukuku, geleceği kurarken hafızayı, barışı ararken adaleti ve strateji geliştirirken insanın vicdanını unutmayan bir devlet ciddiyetidir. Çünkü bu ülkede barışın kalıcı olması için yalnızca silahların susması yetmez. Vicdanların da susturulmadan aynı geleceğe bakabilmesi gerekir. Ve devletin gerçek büyüklüğü, yalnızca en zor kararları alabilmesinde değil; aldığı en zor kararları kendi milletinin karşısına çıkıp açıkça anlatabilecek cesareti gösterebilmesindedir.

Riyakâr halkın bencil çarkı gütse de her daim menfaat,

Yalnızca Hak’tır baki ey fâni, gerisi koca bir serap.

Türkiye’nin Görünmeyen Yalnızlığı

Bir gün bir insanın karşısına oturup ona şunu söyleyeceğiniz aklınıza gelir miydi? “Sana anlatamadığımı bir makineye anlattım.” Ne acıdır ki artık bu cümle, sandığımızdan daha sıradan. Üstelik mesele yalnızca teknoloji değil. Mesele yapay zekâ da değil. Asıl soru ne biliyor musunuz? Biz birbirimizi dinlemeyi ne zaman bıraktık?

Şimdilerde hep “Yapay zekâ insanları yalnızlaştıracak mı?” diye soruyoruz. Oysa benim sorum başka: İnsanları yapay zekâya götüren yalnızlık nereden geldi? Çünkü kimse durup dururken bir makineye kalbini açmaz. Bir insan, derdini anlatabileceği başka bir insan bulabiliyorsa karşısında ışıkları yanan bir ekrana neden ihtiyaç duysun değil mi?

Peki ya anlatacak kimse yoksa? Ya anlatmaya çalıştığında küçümseniyorsa? Ya “abartıyorsun” deniliyorsa? Ya “takma kafana” deniliyorsa? Ya en yakınındaki insan, senin cümlen bitmeden kendi hikâyesini anlatmaya başlıyorsa? İşte o zaman insan başka bir kapı arar ve bugün o kapının üzerinde bir insan adı değil, “Yapay zekâ” yazıyor.

Bir Makine Neden Tercih Ediliyor?

Çünkü makine yorulmuyor. Sözümüzü kesmiyor. “Bunu daha önce de anlattın” demiyor. “Senin problemin ne biliyor musun?” diyerek bizi küçümsemiyor. Telefonun öbür ucundaki arkadaşımız mesajımıza üç saat sonra cevap verirken yapay zekâ saniyeler içinde karşılık veriyor ve belki de en tehlikelisi şu: Bizi yargılamıyor ya da gibi davranmıyor.

İnsanın en büyük ihtiyacı bazen çözüm değildir bakın. Anlaşılmaktır. Birinin karşınıza geçip: “Evet, seni anlıyorum.” demesidir. Belki de yapay zekânın yükselişindeki en büyük sır burada. Bize cevap verdiği için değil. Bizi dinlediğini hissettirdiği için…

Bazı araştırmaların yapay zekâ tabanlı arkadaşlıkların yalnızlık hissini azaltabildiğine dair bulgular ortaya koyması da bu yüzden üzerinde düşünülmesi gereken bir durum. İnsan bazen gerçek bir ilişkinin karmaşasından çok, kendisini “duyulmuş” hissettiği bir iletişime yöneliyor. Hâsılı; burada korkmamız gereken şey yapay zekânın insan gibi davranması değildir bakın, bizim insan gibi davranmayı bırakmamızdır…

Asıl Tehlike Makine Değil

Bence önümüzdeki yılların en büyük toplumsal tartışmalarından biri yapay zekânın zekâsı olmayacak. İnsanlığımız olacak. Olmalı da… Çünkü yapay zekâ ne kadar gelişirse gelişsin, bir makinenin empatiyi gerçekten yaşayıp yaşamadığını bilemeyeceğiz. Fakat insanın empati kurma yeteneğini kaybetmesi tartışmasız bir felaket olarak yüzde yüz gerçek…

Bugün bir çocuğun odasında saatlerce ekran karşısında olması bizi endişelendiriyor. Haklıyız. Peki aynı çocuk ailesinin yanında otururken kimse onun gözlerinin içine bakmıyorsa? Aynı sofrada herkes telefonuna bakıyorsa? Baba eve geldiğinde çocuğunun gününü değil, telefonundaki bildirimleri merak ediyorsa? Anne çocuğunun ne hissettiğini sormak yerine onun sınav sonucunu soruyorsa? Arkadaşlarımızla buluştuğumuzda sohbet etmek yerine herkes kendi ekranını kontrol ediyorsa? Sonra dönüp: “Bu çocuklar neden yapay zekâyla konuşuyor?” diye sormamız biraz ironik değil mi?

Kim bilir belki de çocuklar makineleri sevdikleri için değil, insanlardan yeterince karşılık alamadıkları için makinelere yöneliyorlardır.

Modern İnsanın En Büyük Açlığı

Bence çağımızın en büyük açlığı yemek değil. Bilgi değil. Para bile değil. Anlaşılmak…

İnsan görülmek istiyor. Duyulmak istiyor. Önemsenmek istiyor. Bir başkasının zihninde küçük de olsa bir yer kapladığını bilmek istiyor.

Sosyal medyada yüzlerce “arkadaşımız” var. Ama gecenin üçünde gerçekten arayabileceğimiz kaç kişi var? Telefon rehberimiz kabarık. Kalbimizin rehberi ise giderek küçülüyor. İşte burada korkunç bir çelişkiyle karşılaşıyoruz aslında… Hiç bu kadar bağlantılı olmamıştık, hiç de bu kadar kopuk…

Birbirimize sürekli mesaj gönderiyoruz. Ama birbirimizi gerçekten dinlemiyoruz. Birbirimizin fotoğraflarını görüyoruz. Ama birbirimizin yüzünü okumuyoruz. Birbirimizin hayatını takip ediyoruz. Ama birbirimizin içinden geçenleri bilmiyoruz. Belki de teknoloji bizi insanlardan koparmadı. Sanırım teknoloji, zaten aramızda oluşmuş olan boşluğu görünür hâle getirdi…

Bir Gün Yapay Zekâya Değil, İnsana İhtiyacımız Olacak

Burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Ben yapay zekâ düşmanı değilim. Tam tersine, insanlığın en güçlü araçlarından biri olabileceğine inanıyorum. Bilgiyi demokratikleştirebilir. Öğrenmeyi kolaylaştırabilir. İnsanın düşünme kapasitesini genişletebilir. Yaratıcılığı besleyebilir ama bir çizgi var. O çizgiyi kaybetmemeliyiz. Çünkü bir makine bize yüzlerce güzel cümle kurabilir ama hastane koridorunda elimizi tutamaz. Bir algoritma bize mükemmel bir tavsiye verebilir ama babamız öldüğünde başımızı yaslayıp ağlayacağımız bir omuz olamaz.. Bir yapay zekâ gecenin üçünde bizi dinleyebilir ama hayatımızı bizimle birlikte yaşayamaz. Anlayacağınız insan hayatı yalnızca doğru cevaplardan oluşmaz. İnsan hayatı dokunuşlardan oluşur. Sessizliklerden. Bakışlardan. Sarılmalardan. Birlikte susabilmekten. Birinin kapımızı çalmasından. “Ben buradayım.” demesinden…

Belki de Geleceğin En Büyük Zenginliği İnsan Olabilmek Olacak

Bundan birkaç on yıl sonra çok ilginç bir dünyada yaşayabiliriz. Her insanın yanında konuşabileceği yapay bir arkadaş olabilir. Her soruya saniyeler içinde cevap veren sistemler olabilir. Kişiliğimizi bilen, alışkanlıklarımızı anlayan, ne zaman üzgün olduğumuzu tahmin eden algoritmalar olabilir. Ve işte de tam da o günlerde gerçek bir insan ilişkisi lüks hâline gelecek.

Birinin bizi gerçekten tanıması…Gerçekten dinlemesi…

Bizi algoritmalarla ölçmeden sevmesi…

Çıkar hesabı yapmadan yanımızda durması…

Bize hazır cevap vermek yerine bazen bizimle birlikte susması…

Kim bilir belki de bunlar geleceğin en kıymetli şeyleri olacak…

Bugün yapay zekâya yatırım yapıyoruz. Böyle giderse yarın belki de insan ilişkilerine yatırım yapmak zorunda kalacağız. Çünkü teknoloji ucuzladıkça, samimiyet pahalılaşacak.

En Korkunç İhtimal

Beni asıl korkutan şey gelecekte insanların yapay zekâyla konuşması değil. Beni korkutan şey bir gün bir insanın: “Beni en iyi anlayan varlık bir makineydi.” diyebilecek olması ve bunun kimseyi şaşırtmaması… İşte o gün kaybettiğimiz şey teknoloji olmayacak bakın, birbirimiz olacağız. Çünkü insanı insan yapan şey yalnızca düşünmesi değildir. İnsan; başkasının acısını duyabilen, başkasının sevincine sevinebilen, kendi çıkarı olmadan birinin yanında durabilen, bir başkasının yarasına dokunabilen varlıktır. Eğer bütün bunları makinelere devredersek, teknolojik olarak gelişmiş ama insani olarak fakir bir medeniyet oluruz. Belki de tarihin en büyük ironisi de bu olur: İnsanlığın en akıllı makinelerini üretirken, birbirimize karşı en aptal hâlimize dönüşmek.

Peki Şimdi Ne Yapacağız?

Bence çözüm yapay zekâyı hayatımızdan çıkarmak değil. Bu mümkün de değil, gerekli de değil zaten… Çözüm çok daha zor. Birbirimize yeniden insan gibi davranmak.

Çocuğumuz bize bir şey anlatırken telefonu bırakmak. Eşimiz konuşurken cevabı kafamızda hazırlamak yerine gerçekten dinlemek. Arkadaşımız “iyi değilim” dediğinde ona hemen çözüm üretmeye çalışmamak. Bazen sadece: “Anlat.” demek. Yaşlılarımızı yalnız bırakmamak. Gençlerimizi yalnızca başarılarıyla değerlendirmemek. Bir insanın sessizliğinin altında ne olduğunu merak etmek. Ve belki de en önemlisi: İnsanların yardım istemesini zayıflık olarak görmemek. Çünkü yardım isteyen insan güçsüz değildir. Yardım isteyen insan, hâlâ insanlara güvenmek isteyen insandır.

Ne dersiniz? Belki de geleceğin en büyük sorusu: “Yapay zekâ insan olacak mı?” değil de “İnsan, insan olarak kalabilecek mi?” olabilir mi? Sonuçta makineler her geçen gün daha çok konuşmayı öğreniyor. Biz ise giderek daha az dinliyoruz. Makineler daha iyi cevaplar üretiyor. Biz birbirimize daha kötü cevaplar veriyoruz. Makineler sabırla bekliyor. Biz birbirimize tahammül edemiyoruz. Makineler bizim ne söylediğimizi hatırlıyor. Biz birbirimizin söylediklerini unutuyoruz. Ve belki de bütün bu hikâyenin en acı tarafı şu: İnsanlar yapay zekâya insan gibi davranmaya başladıkları için değil,insanlar birbirlerine insan gibi davranmayı bıraktıkları için yapay zekâya sığınıyor olabilir. Bu yüzden ben yapay zekâdan korkmadan önce aynaya bakmayı tercih ediyorum. Çünkü karşımızdaki makine ne kadar akıllı olursa olsun, asıl sorumluluk hâlâ bizim. Bir makine bize: “Seni anlıyorum.”diyebilir ama dünyayı değiştirecek cümle hâlâ bir insandan gelmeli: “Seni gerçekten dinliyorum.” Ve belki de geleceğin en büyük devrimi yapay zekânın insanlaşması değil, insanın yeniden insan olması olacak.

Herkes bavullara doldurulan diplomalara, havalimanlarındaki veda sarılmalarına ve yetişmiş insan kaynağının istatistik tablolarındaki eriyişine kilitlenmiş durumda ve ekranlarda, gazete köşelerinde, sohbetlerde hep aynı cümleyi duyuyoruz: “Yetiştirdiğimiz zihinleri kaybediyoruz.”

Elbette bu büyük bir kayıp. Bir mühendisin, doktorun, akademisyenin ya da genç bir girişimcinin ülkesini terk etmesi yalnızca bir kişinin gitmesi değildir. Onun eğitimine harcanan yılların, emeğin, birikimin ve geleceğe dair kurulan hayallerin de bir bölümünün beraberinde gitmesidir. Fakat bence resmin ardındaki daha büyük felakete yeterince bakmıyoruz. Çünkü bir ülkenin en büyük trajedisi yalnızca sınırlarının ötesine taşınan zihinleri değildir. Asıl trajedi, sınırlarının içinde kaldığı halde içindeki ışığı söndüren insanlardır. Ve ben buna “UMUT GÖÇÜ” diyorum.

Beyin göçü görünürdür bakın. Uçağa biner, pasaporttan geçer, yeni bir ülkeye ulaşır ve istatistiklere girer. Umut göçü ise sessizdir. Ne havalimanında vedası vardır ne de bir istatistik tablosunda karşılığı. İnsan aynı evde yaşar, aynı işe gider, aynı masada oturur, aynı sokaklardan geçer. Fakat zihnen geleceğinden çoktan vazgeçmiştir. Hâsılı; Pasaportsuz, vizesiz ve çığlıksız bir şekilde doğduğu topraklardan zihninde göç eder.

Sabah işe gider ama artık yaptığı işin yarını değiştireceğine inanmaz. Bir fikir üretir ama “Nasıl olsa olmaz.” diyerek vazgeçer. Bir girişim hayal eder ama risk almaktan korkar. Çocuğunun geleceğini düşünürken heyecanlanmak yerine endişelenir. Çalışır ama geleceğe yatırım yapmak yerine yalnızca bugünü kurtarmaya odaklanır ve belki de en tehlikelisi, bir süre sonra bütün bunları normal kabul etmeye başlar. İşte umut göçü tam olarak budur.

Bir mühendisin, bir doktorun ya da bir akademisyenin yurt dışına gitmesi şüphesiz büyük bir kayıptır. Ama o mühendisin ardında kalan meslektaşının, “Ne yaparsam yapayım burada hiçbir şey değişmeyecek.” diyerek kendisini zihinsel olarak geri çekmesi de en az onun kadar ciddi bir tehlikedir. Çünkü ülkeler yalnızca insanlarını kaybederek fakirleşmez. İnsanlarının geleceğe inanma kapasitesini kaybederek de fakirleşir.

Demem o ki; umut kaybolduğunda yalnızca yetenekler değil; risk alma cesareti, girişimcilik, üretme arzusu, büyük hayaller kurma isteği ve topluma katkıda bulunma iradesi de zayıflar. İnsan artık “Bu ülkeye ne katabilirim?” diye sormaz. “Buradan kendimi nasıl kurtarabilirim?” diye düşünmeye başlar. İşte bir ülke için asıl kırılma noktası budur. Çünkü geleceğini inşa etmek yerine sürekli bir çıkış kapısı arayan insanların çoğaldığı toplumlarda, fiziksel olarak herkes yerinde olsa bile toplumsal enerji yavaş yavaş tükenmeye başlar. Ayrıca beyin göçü ile umut göçünü birbirinden tamamen ayrı düşünmek de mümkün değildir. Çünkü bazen insan, yalnızca daha yüksek maaş için gitmez. Daha öngörülebilir bir hayat, emeğinin karşılığını görebilmek, yaptığı işin değerli olduğunu hissetmek ve geleceğine dair makul bir güven duymak için gider. Yani bazı insanların bavullarını hazırlamasından önce umutları yola çıkmıştır bile. Bu nedenle havalimanlarındaki kuyruklara bakıp yalnızca “Neden gidiyorlar?” diye sormak yeterli değildir. Bir de şu soruyu sormamız gerekir: “Gitmeyenlerin ne kadarı aslında burada kalmayı gerçekten seçiyor?” Çünkü bazen fiziksel olarak kalmak ile gönüllü olarak kalmak aynı şey değildir.

Bir ülkenin yeniden ayağa kalkması için elbette sermayeye, fabrikalara, teknolojiye, yetişmiş insan gücüne ve güçlü kurumlara ihtiyacı vardır. Fakat bütün bunların üzerinde başka bir şeye daha ihtiyaç vardır: GELECEĞE DAİR İNANCA. Çünkü insanın çalışmasını sağlayan yalnızca maaşı değildir. Çoğu zaman insanı gece yarısına kadar çalıştıran şey, yaptığı işin bir gün daha büyük bir anlam kazanacağına dair inancıdır. Bir girişimciyi bütün risklere rağmen yola çıkaran yalnızca para değildir. “Ben bunu başarabilirim.” düşüncesidir. Bir öğretmeni yıllarca aynı sınıfta ayakta tutan yalnızca mesleği değildir. Bir öğrencinin hayatına dokunabileceğine dair umududur. Bir gencin ülkesinde kalıp bir şeyler kurmasını sağlayan da yalnızca ekonomik şartlar değildir. Burada kurduğu hayatın yarın daha güzel olabileceğine inanmasıdır. Bu yüzden umut, romantik bir duygu değildir. Bir ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmasının görünmeyen sermayesidir.

Peki umut nasıl geri gelir?

İnsanlara sadece “Ülkenizi terk etmeyin.” demekle gelmez. Gençlerden fedakârlık bekleyerek de gelmez. Onlara kalmaları için gerçek sebepler sunmak gerekir. Emeğin karşılık bulduğu, liyakatın değer gördüğü, hukukun güven verdiği, fikirlerin cezalandırılmadığı, çalışanın önünü görebildiği, gençlerin yalnızca seyirci değil, ülkenin geleceğinin ortağı olduğunu hissedebildiği bir düzen gerekir. Çünkü kimse kendisine sürekli fedakârlık çağrısı yapılan bir yerde bir gelecek olduğuna sonsuza kadar inanamaz. Dolayısıyla insanlardan ülkelerine inanmalarını istiyorsak, önce onlara inanabilecekleri bir ülke vermek zorundayız.

Bakın; beyinler geri çağrılabilir. Yeni fabrikalar kurulabilir. Sermaye yeniden biriktirilebilir. Kaybedilen bazı fırsatlar yeniden yakalanabilir. Ama bir toplumun içine yerleşmiş “Nasıl olsa değişmez.” duygusunu söküp atmak çok daha zordur. Çünkü umutsuzluk yalnızca bugünü tüketmez, yarını da ipotek altına alır. Bu nedenle bugün yalnızca havalimanlarından kalkan uçakları izlememeliyiz. Evinde sessizce oturan gence, her sabah işe yılgınlıkla giden çalışana, yıllarca emek verdiği halde karşılığını göremediğini düşünen insana, “Nasıl olsa olmaz.” diyerek hayal kurmaktan vazgeçen milyonlara da bakmalıyız. Anlayacağınız ; belki de bir ülkenin en büyük kaybı, gidenlerin arkasından kapanan kapılar değildir. Asıl kayıp, kalmış insanların içinde kapanan kapılardır. Neticede bir ülkenin geleceği yalnızca kaç kişinin kaldığıyla değil, kalanların yarına ne kadar inandığıyla ölçülür.

Kanımca bizim asıl kurtarmamız gereken şey havalimanlarındaki kuyruklar değil; her sabah aynı yılgınlıkla uyanan insanların göğsündeki o sönmeye yüz tutmuş son kıvılcımdır. Çünkü bir ülke, insanlarını kaybettiğinde sadece küçülür fakat insanlarına umutlarını kaybettirdiğinde, geleceğini de kaybeder .

Sanma yoktur dermanı yaşadığın onca derdin,
Sen umuda odaklan, bahara hep böyle geldin.

Gölgeler içinden süren o ebedî, kadim iz,

Çam da bizim, kozalak da, biz o gizli hücreyiz.

İzliyoruz zevatı, vakti var her hamlenin,

İki taraf var cihanda: biri biz, biri de siz.

Veren de O’dur derdi, dindirecek olan da yine,
Sığınan bir gönülde dert, inkılâp eder düğüne.

Bugün 2036’yı yazmaya kalktığımda, aslında geleceği yazmıyorum. Bugünün Türkiye’sine bakıp, onun önündeki ihtimalleri yazıyorum. Çünkü gelecek gökten inmiyor. Gelecek; bugün verdiğimiz kararların, bugün sustuğumuz meselelerin, bugün görmezden geldiğimiz insanların ve bugün kurduğumuz hayallerin yarın karşımıza çıkmış hâlidir.

On yıl önce 2036 bize çok uzak görünüyordu. Şimdi ise 2036’nın kapısındayız ve insan ister istemez şu soruyu soruyor: 2036’da nasıl bir Türkiye’de uyanacağız? Zenginleşmiş, özgüveni yerine gelmiş, teknolojide söz sahibi, gençlerini ülkede tutabilen bir Türkiye mi? Yoksa hâlâ aynı tartışmaları yapan, aynı sorunları başka isimlerle yeniden yaşayan, gençlerinin bavulunu kapının önünde hazır tuttuğu bir Türkiye mi? Ve işin en çarpıcı tarafı şu: İki ihtimalin de gerçekleşmesi mümkün. Çünkü tarih bize hiçbir ülkenin kaderinin önceden yazılmadığını gösteriyor.

2036’nın Türkiye’sinde Sabah

Bir sabah İstanbul’da ya da Kocaeli’nde uyandığınızı düşünün. Telefonunuza baktığınızda yapay zekâ destekli kişisel asistanınız size yalnızca haberleri değil, hayatınızın tamamını özetliyor. Bankacılık işlemleriniz saniyeler içinde gerçekleşiyor. Hastaneye gitmeden bazı sağlık kontrolleriniz yapılıyor. Sürücüsüz araçlar şehir trafiğinin önemli bölümünü taşıyor. Türkiye kendi savunma teknolojilerinde, enerji sistemlerinde, yazılımında ve yapay zekâ altyapısında dünyanın dikkatle izlediği ülkelerden biri olmuş. Anadolu’nun yani Anayurt’un bazı şehirleri artık yalnızca göç veren yerler değil. Üniversiteleri, teknoloji merkezleri ve üretim tesisleriyle gençleri kendisine çekiyor. Ve belki de yıllardır özlediğimiz cümleyi kuruyoruz: “Çocuklarımız burada kalmak istiyor.” Bu Türkiye mümkün. Hem de sandığımızdan daha fazla mümkün. Ama başka bir 2036 da var…

Diğer Türkiye

İstanbul veya Kocaeli hâlâ kalabalık. Kira hâlâ maaşların peşinden koşuyor. Gençler diplomalarını aldıktan sonra ilk iş olarak yabancı dil kursu değil, yurtdışı iş ilanlarına bakıyor. Emekliler market raflarının önünde hesap yapıyor. Orta sınıf biraz daha küçülmüş. Küçük işletmeler teknoloji devleriyle değil, artan maliyetlerle mücadele ediyor. Eğitim sistemi hâlâ çocuklara geleceği değil, sınavı öğretiyor. Ve biz hâlâ aynı cümleyi kuruyoruz: “Bizim zamanımızda böyle değildi.” Oysa mesele zaman değil. Mesele, zamanın değiştiğini kabul edip etmemek.

Asıl Savaş Teknolojiyle Değil, İnsanla Olacak

2036’da yapay zekâ çok daha güçlü olacak. Bundan şüphem yok ama bence asıl mesele yapay zekânın ne yapacağı değil. İnsanın ne yapacağı. Çünkü teknoloji üretmeyen toplumlar yalnızca teknoloji satın alır. Bilgi üretmeyen toplumlar yalnızca başkalarının ürettiği bilgiyi tüketir. Gençlerine güvenmeyen ülkeler ise gençlerinin başka ülkelere güvenmesini seyretmek zorunda kalır. Kanımca 2036 Türkiye’sinin en büyük zenginliği petrol olmayacak. Altın olmayacak. Hatta yalnızca teknoloji de olmayacak. İnsan olacak…

İyi eğitim almış, sorgulayan, üreten, hata yapmaktan korkmayan, dünyayla rekabet edebilen insan ve bunu başaramazsak, dünyanın en gelişmiş teknolojilerine sahip olup yine de fakir kalabiliriz. Çünkü bir ülkenin gerçek zenginliği, sahip olduğu cihazların sayısıyla değil, insanlarının kurabildiği hayatın kalitesiyle ölçülür.

Şehirler Büyürken Hayat Küçülmesin

2036’da Türkiye’nin şehirleri bugünkünden çok daha büyük olabilir ama şehirlerin büyümesiyle insanların hayatlarının büyümesi aynı şey değildir. Daha yüksek binalar yapabiliriz. Daha hızlı yollar inşa edebiliriz. Daha büyük havaalanları açabiliriz. Fakat insan akşam eve döndüğünde hâlâ yorgunluktan çocuğuyla konuşacak hâli kalmıyorsa, orada kalkınmadan söz etmek bana biraz garip geliyor. Bu yüzden 2036 Türkiye’sinde yalnızca daha zengin bir ülke görmek istemiyorum. Daha yaşanabilir bir ülke görmek istiyorum. Çünkü refah, yalnızca cebimizdeki para değildir. Zamanımızdır. Nefesimizdir. Güven duygumuzdur. Sokağa çıktığımızda hissettiğimiz huzurdur. Çocuğumuzun geleceğine baktığımızda duyduğumuz umuttur.

Ve Gençler…

Bence 2036’nın en önemli sorusu burada saklı. Bugünün gençleri on yıl sonra nerede olacak? İstanbul’da mı? Ankara’da mı? İzmir’de mi? Kocaeli’nde mi? Anadolu’nun yani Anayurt’un yeni teknoloji şehirlerinde mi? Yoksa dünyanın başka ülkelerinde mi?

Bir gencin başka bir ülkede yaşamak istemesini ayıplamak kolaydır. Ben bunun yerine kendimize şu soruyu sormayı daha doğru buluyorum: “Neden burada kalmak istemedi?” Çünkü gençler yalnızca para için gitmez. Adalet duygusu için gider. Kariyer için gider. Özgürce konuşabilmek için gider. Kendini geliştirebilmek için gider. Geleceğini öngörebilmek için gider. Ve en önemlisi, bazen sadece “Ben burada bir şey başarabilirim” duygusunu arar. 2036 Türkiye’si gençlerine bu duyguyu verebilirse, bence kazanmıştır. Veremezse, dünyanın en güzel projelerini yapsa bile eksik kalacaktır.

Bir de Unutulmaması Gereken Türkiye Var

2036’yı konuşurken yalnızca İstanbul’u, Ankara’yı, İzmir’i, Kocaeli’yi düşünmeyelim. Bir Anadolu yani Anayurt kasabasında sabah dükkânını açan esnafı düşünelim. Tarlasına giden çiftçiyi düşünelim. Fabrikada vardiyaya giren işçiyi düşünelim. Küçük bir şehirde üniversite okuyan öğrenciyi düşünelim. Yetmiş yaşında hâlâ çalışmak zorunda kalan insanı düşünelim. Çocuğunu okutmaya çalışan aileyi düşünelim. Çünkü Türkiye’nin geleceği yalnızca büyük şirketlerin, teknoloji merkezlerinin veya gökdelenlerin geleceği değildir. Türkiye’nin geleceği, milyonlarca sıradan insanın hayatında yazılacaktır ve belki de en büyük yanılgımız şu: Büyük ülkelerin yalnızca büyük projelerle kurulduğunu sanıyoruz. Oysa büyük ülkeler, küçük hayatları daha iyi hâle getirerek büyür.

2036’da Aynaya Baktığımızda

On yıl sonra dönüp bugüne baktığımızda ne göreceğiz? “İyi ki zamanında cesaret etmişiz” mi diyeceğiz? Yoksa: “Bunları daha önce görmüştük ama hiçbir şey yapmadık” mı? İşte mesele tam burada.

2036’nın Türkiye’sini bugün yazıyoruz bakın. Bugün eğitimde ne yapıyorsak, 2036’da onun sonucunu göreceğiz. Bugün hukukta ne yapıyorsak, 2036’da onun sonucunu göreceğiz. Bugün ekonomide ne yapıyorsak, 2036’da onun sonucunu göreceğiz. Bugün gençlere nasıl davranıyorsak, 2036’da onun sonucunu göreceğiz. Bugün birbirimize nasıl bakıyorsak, 2036’da onun sonucunu göreceğiz.

Hâsılı gelecek aslında uzak bir yer değildir. Gelecek, bugünün ertelenmiş faturasıdır ve o fatura bir gün mutlaka önümüze gelir.

Ben 2036 Türkiye’sinin nasıl olacağını kesin olarak bilmiyorum. Zaten kimse de bilmiyor. Ama nasıl olmasını istediğimi biliyorum. Çocuklarımızın “Buradan gitmeliyim” demediği… “Burada kalıp bir şeyler yapabilirim” dediği bir Türkiye. Başarının torpilden, tesadüften veya bağlantıdan değil; emekten, bilgiden ve yetenekten geçtiğine inanılan bir Türkiye. Yaşlıların geleceğinden korkmadığı, gençlerin geleceğinden kaçmadığı bir Türkiye. Dünyadan korkmayan ama dünyaya özenmekle yetinmeyen bir Türkiye. Kendi aklına güvenen bir Türkiye. Ve en önemlisi… Kendi çocuklarının hayallerine inanan bir Türkiye.

2036’ya giderken önümüzde tek bir yol yok. İhtimaller var. Çok sayıda ihtimal. Bazıları güzel. Bazıları ürkütücü. Bazıları ise bugün vereceğimiz kararlarla şekillenecek. Bu yüzden 2036’ya bakıp “Ne olacak?” diye sormak bana artık yeterli gelmiyor. Asıl soru şu: “2036 Türkiye’sini kim, bugün nasıl kuruyor?” Ve cevabını da gelecekte değil, aynada aramak gerekiyor.

Dünya, Mekke’de atılan imzaları yine bildiği kelimelerin içine hapsetmeye çalışıyor.

“Yeni bir bölgesel pakt…”

“Sünni blok…”

“Türkiye-Pakistan-Suudi Arabistan işbirliği…”

Bana göre bunların hiçbiri yaşananı tam olarak anlatmıyor. Çünkü mesele, üç ülkenin bir araya gelmesinden çok daha büyük. Mesele; çelik, nükleer caydırıcılık ve sermayenin aynı stratejik denklem içerisinde buluşmasıdır.

Türkiye’nin sahada kendisini kanıtlamış askerî kapasitesi ve savunma sanayii, Pakistan’ın nükleer caydırıcılığı ve Suudi Arabistan’ın finansal gücü aynı masada buluştuğunda ortaya çıkan tabloyu yalnızca klasik bir savunma anlaşması olarak okumak, bana göre 21. yüzyılın yeni güç matematiğini 20. yüzyılın kavramlarıyla açıklamaya çalışmaktır. Burada daha büyük bir şey oluyor bakın ve asıl mesele de tam olarak burada başlıyor.

Bu Bir Mezhep İttifakı Değil, Stratejik Özerklik Arayışıdır

Öncelikle bir yanılgıyı ortadan kaldırmak gerekiyor. Bu yapıyı yalnızca “Sünni blok” olarak tanımlamak, meseleyi küçültür. Çünkü burada bir mezhep dayanışmasından ziyade ortak güvenlik ihtiyacının, ekonomik çıkarların ve stratejik bağımsızlık arayışının kesiştiği bir alan oluşuyor.

Bu ortaklıkta; Türkiye’nin ihtiyacı yalnızca yeni pazarlar değil, Pakistan’ın ihtiyacı yalnızca yeni müttefikler değil ve Suudi Arabistan’ın ihtiyacı da yalnızca yeni silah tedarikçileri değil. Üç ülkenin ortaklaştığı daha temel bir ihtiyaç var: Kendi güvenliklerini başkalarının iradesine tamamen bağımlı olmadan sağlayabilmek.

İşte bence Mekke’deki gelişmenin asıl okunması gereken tarafı budur. Çünkü onlarca yıl boyunca bölge ülkeleri güvenliklerini büyük ölçüde dışarıdan satın aldı.

Silah dışarıdan geldi.

Teknoloji dışarıdan geldi.

Güvenlik garantisi dışarıdan geldi.

Hatta çoğu zaman savaşın nerede başlayacağına ve nerede biteceğine ilişkin stratejik kararlar bile bölgenin dışındaki merkezlerde şekillendi.

Şimdi ise başka bir dönem başlıyor olabilir. Bu dönemin sloganı “Batı’dan kopuş” değil bakın. Daha gerçekçi bir ifadeyle: Batı’ya bağımlı olmadan Batı ile ilişki kurabilme kapasitesi. Aradaki fark çok büyük.

Neden Şimdi?

Bence bütün hikâyenin kilit sorusu budur: Neden şimdi? Çünkü dünya artık eski dünya değil. Ukrayna savaşı Avrupa güvenlik mimarisini sarstı. Gazze savaşı Ortadoğu’daki güvenlik düzeninin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. İran ile İsrail arasındaki gerilim, bölgesel çatışmanın ne kadar hızlı uluslararası bir krize dönüşebileceğini ortaya koydu. ABD ise aynı anda Avrupa, Ortadoğu ve Asya-Pasifik’teki yüklerini yönetmeye çalışıyor. Çin ekonomik ve teknolojik kapasitesini büyütüyor. Rusya, askerî ve enerji gücü üzerinden kendi etki alanını korumaya çalışıyor. Körfez ülkeleri ise artık yalnızca Washington’un güvenlik şemsiyesine yaslanarak geleceğe yürümek istemiyor.

Neticede Suudi Arabistan’ın son yıllardaki çok yönlü dış politika arayışının arkasında da tam olarak bu dönüşüm var. Riyad artık tek bir büyük güce yaslanmak yerine aynı anda Washington’la, Pekin’le, Moskova’yla ve bölgesel aktörlerle konuşabilen bir merkez olmak istiyor. Türkiye de benzer biçimde kendi savunma kapasitesini artırarak dış politika alanını genişletiyor. Pakistan ise zaten nükleer caydırıcılığın bulunduğu çok farklı bir jeopolitik denklem içerisinde hareket ediyor. Dolayısıyla Mekke’deki buluşmayı ortaya çıkaran şey yalnızca üç ülkenin iradesi değildir. İlgililerin fark ettiği üzere küresel sistemin değişmesi, bu üç ülkenin çıkarlarını aynı anda birbirine yaklaştırıyor.

Çelik, Nükleer ve Sermaye Neden Önemli?

Burada üç kelimeyi özellikle önemsiyorum:

Çelik.

Nükleer.

Sermaye.

Türkiye’nin elindeki en önemli güçlerden biri, savunma sanayiinde oluşturduğu üretim kapasitesidir. İnsansız sistemlerden elektronik harp kabiliyetlerine, mühimmattan deniz platformlarına kadar Türkiye artık yalnızca silah satın alan bir ülke olmaktan çıkıp önemli ölçüde silah ve teknoloji üreten bir aktöre dönüşmüştür.

Pakistan ise farklı bir güç unsuruna sahip: Nükleer Caydırıcılık. Bu, herhangi bir askerî ittifakın denklemindeki ağırlığı doğrudan değiştiren bir kapasitedir.

Suudi Arabistan’ın gücü ise başka bir yerde: Sermaye. Finansal kaynak, enerji gücü, yatırım kapasitesi ve küresel finans sistemindeki ağırlık.

Şimdi bu üç unsurun aynı stratejik havuzda buluştuğunu düşünün. Tek başına hiçbirinin diğerini tamamen ikame etmesi gerekmiyor. Tam tersine birbirlerini tamamlıyorlar. Türkiye teknoloji ve üretim kapasitesi getiriyor. Pakistan stratejik caydırıcılık boyutunu güçlendiriyor. Suudi Arabistan finansal ölçek sağlıyor. İşte bu nedenle mesele sadece “üç ülke askerî işbirliği yaptı” cümlesinden ibaret değildir. Eğer bu işbirliği zaman içerisinde ortak üretim, teknoloji transferi, yatırım, savunma finansmanı, istihbarat paylaşımı, ortak tatbikatlar ve uzun vadeli savunma projelerine dönüşürse, ortaya klasik bir ittifaktan çok daha farklı bir yapı çıkabilir: Nasıl bir yapı mı? Kendi kendisini besleyen bölgesel bir stratejik kapasite. Asıl devrim de burada olur kanımca…

Washington Bu Tabloya Nasıl Bakar?

Şimdi işin en hassas tarafına gelelim. ABD açısından bu gelişmeyi sadece “Washington’a karşı kurulmuş bir ittifak” diye okumak da yanlış olur. Çünkü Washington’un bölgedeki yükünü azaltması, bölge ülkelerinin daha fazla güvenlik sorumluluğu üstlenmesi ABD açısından belirli ölçüde avantaj bile yaratabilir. Fakat bunun bir sınırı var. ABD’nin isteyeceği şey, kendi müttefiklerinin güçlenmesi olabilir. İstemeyeceği şey ise kendisinden bağımsız hareket edebilen bir güç merkezinin ortaya çıkmasıdır. Aradaki fark burada.

Washington açısından asıl soru şu olacaktır sanırım: Bu yapı NATO ve ABD güvenlik mimarisinin tamamlayıcısı mı olacak? Yoksa zaman içerisinde alternatif bir bölgesel güvenlik mimarisine mi dönüşecek? Bence ABD’nin dikkatle izleyeceği nokta tam olarak burasıdır.

Çin Neden Hem Memnun Hem Tedirgin Olabilir?

Pekin açısından tablo daha da karmaşık. Çin, ABD’nin Ortadoğu’daki tek belirleyici güç olmasından rahatsızdır. Dolayısıyla Washington’un bölgedeki tekelinin kırılması Pekin’in işine gelebilir. Fakat Çin’in bölgeye bakışı yalnızca jeopolitik değildir. Enerji yolları, ticaret koridorları, limanlar, yatırımlar ve Kuşak-Yol bağlantıları Çin için hayati önemdedir. Dolayısıyla Pekin’in isteyeceği şey güçlü ama öngörülebilir ortaklardır.

Bu bağlamda bölgesel güçlerin kendi ayakları üzerinde durması Çin açısından fırsattır. Fakat bu güçlerin Çin’in ekonomik ve jeopolitik çıkarlarından tamamen bağımsız yeni bir blok haline gelmesi ise başka bir meseledir. Yani Pekin açısından da aynı anda iki gerçek vardır: ABD’nin tekeli zayıflarsa fırsat, yeni ve bağımsız bir güç merkezi oluşursa yeni bir rekabet alanı doğar.

Moskova’nın Hesabı da Farklı

Rusya’yı da bu denklemde Çin’le aynı yere koymamak gerekiyor. Moskova için mesele daha çok enerji, silah, bölgesel nüfuz ve Batı’nın hareket alanının daraltılması üzerinden okunacaktır. Ancak Rusya’nın da bölgesel güç merkezlerinin tamamen kontrol dışına çıkmasını isteyeceğini düşünmek fazla iyimserlik olur. Çünkü görece büyük güçlerin ortak özelliği şudur: Kendi rakiplerinin zayıflamasını isterler ama yeni rakiplerin de sınırsız biçimde güçlenmesini istemezler. İşte Mekke denklemindeki asıl jeopolitik paradoks budur.

İngiltere’nin Sessiz Hesabı

Bir başka aktör ise çoğu zaman gözden kaçıyor: İngiltere.

Londra’nın Körfez’deki tarihsel ilişkileri, savunma bağlantıları ve Pakistan’la olan görece tarihsel bağları düşünüldüğünde İngiltere’nin bu dönüşümü Washington’dan tamamen bağımsız bir gözle izlediğini düşünmek gerekir. Burada İngiltere’nin önceliği doğrudan bu yapının parçası olmak olmayabilir. Kanımca daha ziyade, Çin’in Körfez’deki ekonomik ve stratejik ağırlığının sınırsız biçimde büyümesini önleyecek bir denge arayışı söz konusu olabilir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken bir şey var: Bu, İngiltere’nin bu yapıyı yönettiği anlamına gelmez. Tam tersine, yeni dönemin en önemli özelliği belki de budur: Görece büyük güçler artık her gelişmeyi eskisi kadar kolay biçimde yönlendiremiyor. Onlar da değişen denkleme uyum sağlamak zorunda…

Asıl Mesele Silah Değil, Üretimdir

Benim açımdan bu anlaşmanın en kritik taraflarından biri de burada. Bir ülkenin güçlü olması, çok sayıda silah satın almasıyla ölçülmez. Kendi silahını ne kadar üretebildiğiyle ölçülür. Çünkü kriz çıktığında para her zaman yeterli olmayabilir. Müttefik her zaman yardım etmeyebilir. Tedarik zinciri kesilebilir. Ambargo uygulanabilir. Teknoloji transferi durdurulabilir. İşte stratejik bağımsızlık tam burada başlıyor.

Bu bağlamda Türkiye’nin savunma sanayii tecrübesi, Pakistan’ın stratejik caydırıcılığı ve Suudi Arabistan’ın finansal kapasitesi bir araya geldiğinde asıl soru şudur: Bu üç ülke satın alan değil, birlikte üreten bir güvenlik ekosistemi kurabilir mi? Eğer cevap zaman içerisinde “evet”e dönüşürse, Mekke’deki anlaşmanın gerçek tarihi değeri o zaman ortaya çıkar. Çünkü o noktada mesele bir belge olmaktan çıkar. BİR KAPASİTEYE DÖNÜŞÜR.

Fakat Bu Yapının Zayıf Noktaları da Var

Burada romantizme hiç gerek yok. Bu yapının önünde ciddi sınamalar bulunuyor. Türkiye’nin NATO üyeliği devam ediyor. Pakistan’ın Hindistan’la çok hassas bir güvenlik dengesi var. Suudi Arabistan’ın ABD ve Çin’le ilişkileri aynı anda yürütme zorunluluğu bulunuyor ve bu üç ülkenin İran’a bakışı da bütünüyle aynı değil.

Ekonomik öncelikler farklı. Dış politika öncelikleri farklı. Bölgesel tehdit algıları farklı. Dolayısıyla bu yapının geleceğini belirleyecek olan şey, ortak düşman söylemi değil, ortak çıkarların ne kadar kurumsallaştırılabileceği olacaktır.

Hâsılı ; eğer anlaşma sadece liderler arasındaki siyasi yakınlığa dayanırsa ömrü sınırlı olur. Ama savunma sanayii, yatırım, teknoloji, istihbarat, enerji ve lojistik alanlarında kurumlara bağlanırsa başka bir şey ortaya çıkar. İşte o zaman liderler değişse bile yapı yaşamaya devam eder. Kalıcı ittifakların sırrı budur bakın: kişilere değil, çıkarlara ve kurumlara dayanmak.

Görünmeyen Hat: Körfez’den Doğu Akdeniz’e

Bir de masanın üzerinde görünmeyen başka bir denklem var. Sermayenin hareketi. Enerjinin hareketi. Malın hareketi. Savunma teknolojisinin hareketi ve bütün bunların üzerinden geçtiği lojistik hatlar.

Bu bağlamda Türkiye’nin coğrafi konumu burada yeniden önem kazanıyor. Demem o ki; Körfez’i Anadolu yani Anayurt üzerinden Avrupa’ya, Akdeniz’e ve daha geniş ticaret ağlarına bağlayabilecek her yeni girişim, bu üçlü yapının ekonomik ayağını askerî ayağı kadar önemli hale getirebilir. Çünkü geleceğin savaşları yalnızca tanklarla veya füzelerle kazanılmayacak. Lojistik üstünlük, finansal dayanıklılık, teknoloji üretimi ve enerji güvenliği de savaşın parçası olacak. Dolayısıyla önümüzdeki dönemde Mekke’deki gelişmeyi sadece askerî haritalarda değil, limanlarda, enerji hatlarında, finans merkezlerinde, üretim tesislerinde ve ticaret koridorlarında da aramak gerekiyor.

Ve Asıl Soru Şimdi Başlıyor

Bütün bunlardan sonra benim asıl sorum şu: Mekke’de imzalanan şey bir son mu, yoksa daha büyük bir mimarinin başlangıcı mı? Bence ikinci ihtimali ciddiye almak gerekiyor. Çünkü dünya, Batı’nın tek merkez olduğu bir sistemden çok merkezli bir düzene doğru ilerliyor. Fakat çok kutupluluk yalnızca ABD’nin karşısına Çin’i, Rusya’yı veya başka bir gücü koymak anlamına gelmiyor. Asıl yeni dönem, bölgesel güçlerin kendi stratejik özerkliklerini inşa etmeye başlamasıdır.

Türkiye burada yalnız değil. Suudi Arabistan yalnız değil. Pakistan yalnız değil. Her biri farklı nedenlerle aynı soruyla karşı karşıya: Geleceğin dünyasında kendi güvenliğimi, kendi teknolojimi, kendi sermayemi ve kendi karar mekanizmamı ne kadar kendim belirleyebilirim? Mekke’deki gelişmenin tarihsel önemi tam olarak burada yatıyor. Bu yüzden ben meseleyi “yeni bir Sünni blok” olarak görmüyorum. Ben burada daha farklı bir şey görüyorum: Kendi güvenlik mimarisini kurmaya çalışan bir coğrafyanın ilk ciddi adımlarından birini…

Elbette bu yapı yarın bir anda küresel güç haline gelmeyecek. Elbette çıkar çatışmaları yaşanacak. Elbette Washington, Pekin, Moskova ve Londra kendi hesaplarını yapacak. Elbette bu üç ülkenin kendi aralarındaki farklılıklar zaman zaman masaya geri dönecek. Ama tarihte bazı anlaşmalar vardır; önemleri imzalandıkları gün sahip oldukları güçten değil, başlattıkları süreçten gelir.

Mekke’deki gelişmeyi de ben böyle okuyorum aslında. Çünkü burada ilk defa üç farklı güç unsuru aynı stratejik denklemde buluşuyor: Türkiye’nin çeliği. Pakistan’ın nükleer caydırıcılığı. Suudi Arabistan’ın sermayesi ve bunların üzerine teknoloji, enerji, lojistik ve diplomatik irade de eklenebilirse ortaya yalnızca bir savunma işbirliği çıkmaz. Yeni bir bölgesel güç mimarisi çıkar ve belki de asıl sarsıcı olan şudur: Yüzyıl boyunca başkalarının kurduğu masalarda kendisine yer arayan bu coğrafya, ilk kez kendi masasını kurmayı deniyor. Benim için Mekke Anlaşması’nın asıl anlamı budur.

Sonuçta bu; Batı’ya savaş ilanı değildir. Çin’e karşı kurulmuş bir cephe değildir. Rusya’nın projesi değildir. Bir “ümmet romantizmi” de değildir. Bu daha soğuk, daha hesaplı ve daha gerçek bir şeydir: STRATEJİK ÖZERKLİK ARAYIŞI…

Dünyanın güç dengesi yeniden kurulurken artık soru “Görece büyük güçler bölgeyi nasıl şekillendirecek?” olmayabilir. Belki de yeni dönemin asıl sorusu şudur: Bölge kendi geleceğini ne kadar şekillendirebilecek? Mekke’de atılan imzaların gerçek tarihi değeri de işte bu sorunun cevabında saklı kanımca. Çünkü masanın devrilmesi bazen masadan kalkmakla değil, kendi masanı kurmakla başlar.