DENİZLERİN ÖTESİNDEKİ HESAP

Mavi Vatan’dan Kızıldeniz’e Türkiye’nin Stratejik Ufku

Bir ülkenin coğrafi konumu, bazen sahip olduğu en büyük imkân; bazen de başkalarının hesabına dâhil edilmek zorunda kaldığı en büyük sınavdır. Türkiye işte tam da böyle bir coğrafyada duruyor.

Bir yanında Karadeniz, diğer yanında Adalar Denizi ve Doğu Akdeniz; önünde Süveyş, Kızıldeniz ve Babülmendep üzerinden Hint Okyanusu’na uzanan deniz yolları var. Bu nedenle Türkiye’nin deniz jeopolitiğini yalnızca kendi kıyı şeridiyle sınırlı okumak, haritaya bakıp coğrafyayı görmemektir, görememektir.

Bugün Kızıldeniz’de yaşananlar bize aslında daha büyük bir gerçeği hatırlatıyor: Dünyanın ekonomik damarları artık yalnızca ülkelerin sınırlarından değil, dar boğazlardan ve deniz koridorlarından geçiyor. Ve o damarların bir yerinde meydana gelen kriz, binlerce kilometre ötede fiyatlara, üretime, enerjiye, navluna ve nihayetinde sıradan insanın hayatına dokunabiliyor.

KIZILDENİZ NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?

Babülmendep, haritada küçük görünen ama dünya ticaretinde büyük sonuçlar doğuran dar geçişlerden biridir. Kızıldeniz’i Aden Körfezi ve Hint Okyanusu’na bağlayan bu hat, Süveyş Kanalı üzerinden Avrupa ile Asya arasındaki en kısa deniz güzergâhlarından birinin parçasıdır. Aslında Süveyş’in önemi de tam burada ortaya çıkar.

Bir gemi Kızıldeniz’den geçemediğinde mesele yalnızca birkaç günlük gecikme değildir. Güzergâh Afrika’nın güneyine, Ümit Burnu’na kaydığında mesafe uzar; yakıt, mürettebat, sigorta ve işletme maliyetleri artar; teslimat süreleri uzar; gemi kapasitesi daha uzun süre yollarda kalır. UNCTAD’ın son yıllardaki değerlendirmeleri, Kızıldeniz’deki kesintilerin gemileri Ümit Burnu çevresine yönelttiğini ve bunun küresel deniz taşımacılığında maliyetleri ve mesafeleri artırdığını ortaya koyuyor. Demek ki mesele sadece bir boğazın güvenliği değildir. Mesele, dünyanın ekonomik dolaşım sisteminin güvenliğidir.

Bir deniz yolunun kapanması, bazen bir fabrikanın üretim planını; bir enerji sevkiyatının gecikmesi, bazen bir ülkenin maliyet hesabını; navlunlardaki yükseliş ise sonunda tüketicinin cebini etkiler. Bu yüzden Kızıldeniz’deki istikrarsızlığı yalnızca bölgesel bir güvenlik problemi olarak görmek büyük resmi kaçırmaktır.

ÜÇ KAPILI BİR DENİZ KORİDORU

Ben Kızıldeniz meselesine tek başına Babülmendep üzerinden bakmanın eksik olduğunu düşünüyorum. Asıl resim üç kritik kapının birlikte okunmasıyla ortaya çıkıyor: Hürmüz, Babülmendep ve Süveyş.

Hürmüz enerji akışının, Babülmendep Hint Okyanusu ile Kızıldeniz arasındaki deniz trafiğinin, Süveyş ise Kızıldeniz ile Akdeniz arasındaki bağlantının düğüm noktalarından biridir. Bu üç hattın herhangi birinde meydana gelen uzun süreli bir güvenlik krizi, diğer güzergâhlar üzerindeki baskıyı da artırabilir. Anlayacağınız 2026’da Hürmüz çevresindeki güvenlik krizinin deniz taşımacılığı üzerindeki etkileri, bu kırılganlığın yalnızca teorik bir ihtimal olmadığının kanıtından başka bir şey değildir. Dolayısıyla Türkiye’nin deniz stratejisini yalnızca “hangi denizde ne kadar varız?” sorusuyla kurmak yeterli değildir. Cevabını aramamız gereken soru şudur: Türkiye, kendisini çevreleyen ve ekonomisini besleyen deniz yollarındaki değişimi ne kadar önceden okuyabiliyor?

MISIR’I VE SÜVEYŞ’İ HESABA KATMADAN DENKLEM TAMAMLANMAZ

Kızıldeniz konuşulurken çoğu zaman Yemen, İran, İsrail, ABD veya Körfez ülkeleri öne çıkarılıyor. Fakat bu denklemin merkezindeki aktörlerden biri de Mısır’dır. Çünkü Süveyş Kanalı, Kızıldeniz’i Akdeniz’e bağlayan stratejik kapıdır. Bu nedenle Türkiye açısından Mısır ile ilişkiler yalnızca diplomatik normalleşme başlığı değildir. Doğu Akdeniz, Libya, enerji, deniz ticareti ve Süveyş hattı birlikte düşünüldüğünde Kahire ile ilişkilerin ekonomik ve jeopolitik bir boyutu da vardır. Hâsılı; Türkiye’nin deniz stratejisi, Mısır’ı dışarıda bırakan bir denklem üzerine kurulamaz. Çünkü komşuluk sadece sınır paylaşmak değildir; aynı deniz yollarının kaderini paylaşmaktır.

ÇİN, RUSYA VE KÖRFEZ: DENİZİN ALTINDAKİ REKABET

Kızıldeniz’deki mücadeleyi yalnızca bölgesel çatışmalar üzerinden okumak da doğru değildir. Çin açısından mesele, Avrupa ile Asya arasındaki ticaret yollarının güvenliği ve Hint Okyanusu’ndan Akdeniz’e uzanan ekonomik ağların sürdürülebilirliğidir. Cibuti’deki askeri varlığı da Çin’in Afrika Boynuzu’na verdiği stratejik önemin somut göstergelerinden biridir.

Rusya açısından ise Kızıldeniz ve Afrika Boynuzu, Akdeniz’den Afrika’ya uzanan daha geniş jeopolitik varlık alanının parçalarıdır.

Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri içinse mesele doğrudan güvenlik, enerji, ticaret ve bölgesel güç dengeleriyle bağlantılıdır.

Dolayısıyla Kızıldeniz’de yalnızca bir çatışma görürsek eksik görürüz. Orada aynı anda ticaret, enerji, askeri güç, diplomasi ve nüfuz mücadelesi yürütülüyor.

TÜRKİYE’NİN ASIL AVANTAJI: COĞRAFYASI

Peki Türkiye bu resmin neresinde?

Bence Türkiye’nin en büyük avantajı, herhangi bir aktörün bize vereceği rolde değil; zaten sahip olduğumuz coğrafyadadır. Türkiye, Karadeniz ile Akdeniz arasında; Avrupa ile Asya arasında; Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu ve Afrika’ya açılan yolların kesişiminde bulunuyor. Fakat coğrafya tek başına güç değildir. Coğrafya, ancak onu stratejiye dönüştürebilen devletler için güce dönüşür.

İşte burada Mavi Vatan kavramının anlamı genişliyor. Mavi Vatan’ı yalnızca deniz yetki alanları tartışması olarak görmek bana göre bu yaklaşımın ufkunu daraltır. Mavi Vatan aynı zamanda; deniz güvenliği, enerji güvenliği, ticaret yolları, limanlar, denizcilik teknolojisi, açık deniz kabiliyeti, lojistik ve diplomatik erişim meselesidir. Anlayacağınız; Türkiye’nin denizlerdeki çıkarı, kıyısının bittiği yerde bitmez, bitmemelidir de…

Ticaret gemisinin geçtiği rota, enerjinin taşındığı hat, limanın ulaştığı pazar ve deniz güvenliğinin başladığı nokta da Türkiye’nin stratejik hesabının parçasıdır ve bu hayati bir zorunluluktur.

SOMALİ: HARİTADA UZAK, STRATEJİDE YAKIN

Türkiye’nin Afrika Boynuzu’ndaki varlığı bu nedenle özellikle önemlidir. Somali ile savunma ve ekonomik iş birliğinin geliştirilmesi, deniz güvenliği alanındaki destek, Türkiye’nin Mogadişu’daki uzun süreli varlığı ve enerji alanındaki yeni anlaşmalar, Ankara’nın bu bölgeye yalnızca uzaktan bakan bir aktör olmadığını gösteriyor. Daha önemlisi, Türkiye 2024’te Somali ile enerji alanında anlaşmalar imzaladı; Türk enerji filosunun Somali açıklarında sismik araştırma faaliyetleri yürütmesiyle ilişki ekonomik ve denizcilik boyutuna da taşındı. Oruç Reis’in Türkiye’den Somali’ye ulaşırken Akdeniz, Süveyş Kanalı ve Kızıldeniz rotasını kullanması bile başlı başına sembolik bir tablo ortaya koydu: Yani Mavi Vatan’ın ufku, kıyı çizgisinden çok daha ileridedir. Bu yüzden Türkiye’nin Somali’deki varlığı yalnızca askeri bir mesele olarak değerlendirilmemeli. Burada deniz güvenliği, enerji, diplomasi, ekonomik iş birliği ve Afrika Boynuzu’nun geleceği birbirine bağlanıyor. Üstelik Türkiye’nin Somali Etiyopya geriliminde yürüttüğü diplomatik kolaylaştırıcılık da Ankara’nın bölgede yalnızca güvenlik kapasitesiyle değil, diplomatik kapasitesiyle de alan açmaya çalıştığını gösteriyor. Bu, elbette Türkiye açısından önemli bir imkândır. Ama aynı zamanda büyük bir sorumluluktur. Neticede bir bölgede görünür olmak kolaydır; orada sürdürülebilir ve dengeli bir strateji kurmak ise asıl meseledir.

TÜRKİYE’NİN KIZILDENİZ’DEKİ MESELESİ SAVAŞMAK DEĞİL, KENDİ ÇIKARINI KORUYABİLMEK

Burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Türkiye’nin bölgesel deniz güvenliğiyle ilgilenmesi, her çatışmanın tarafı olması anlamına gelmez. Tam tersine, stratejik özerklik dediğimiz şey biraz da budur: Yani her krize müdahil olmak değil, gerektiğinde kendi çıkarını koruyabilecek kapasiteye sahip olmak.

Elbette Türkiye başka güçlerin vekili olmamalıdır. Ama başka güçlerin kararlarının sonuçlarını seyretmek zorunda kalan bir ülke de olmamalıdır. Neticede bu ikisinin arasında üçüncü bir yol vardır: Kendi kapasiteni geliştir, kendi diplomasini yürüt, kendi ticaret yollarını çeşitlendir ve gerektiğinde kendi güvenliğini sağlayabilecek güce sahip ol. Bence Türkiye’nin aradığı yön tam olarak burada olmalıdır.

YENİ CEPHE: LOJİSTİK VE TEDARİK GÜVENLİĞİ

Kızıldeniz krizi bize bir başka gerçeği de gösterdi: Savaşlar artık sadece cephede kazanılmıyor; tedarik zincirlerinde de kazanılıyor.

Bir ülkenin kritik hammaddesi tek bir rotaya bağlıysa, enerji tedariki birkaç geçiş noktasına sıkışmışsa, dış ticareti tek bir deniz hattına bağımlıysa, o ülkenin ekonomik güvenliği de o hatların güvenliği kadar kırılgandır. Bu nedenle Türkiye’nin önünde yalnızca deniz kuvvetlerini güçlendirme meselesi yoktur. Aynı zamanda limanlarını, demiryollarını, lojistik merkezlerini, enerji altyapısını, ticaret koridorlarını ve alternatif güzergâhlarını güçlendirme zorunluluğu vardır. Çünkü geleceğin stratejik rekabetinde soru yalnızca: “Gemilerin nerede?” olmayacak. Asıl sorular şunlar olacak;

“Tedarikin nereden geliyor?”

“Alternatif rotan var mı?”

“Bir deniz yolu kapandığında ticaretini sürdürebiliyor musun?”

“Enerjiyi farklı kaynaklardan ve farklı güzergâhlardan temin edebiliyor musun?”

İşte gerçek stratejik dayanıklılık bu soruların cevaplarında saklıdır.

TÜRKİYE’NİN ÖNÜNDEKİ YOL

Ben Türkiye’nin Kızıldeniz denkleminde tek bir alana yaslanmasını doğru bulmuyorum.

Sadece askeri güç yetmez.

Sadece diplomasi de yetmez.

Sadece ticaret de yetmez.

Türkiye’nin ihtiyacı olan şey bunların birbirini tamamladığı bir deniz stratejisidir.

Güçlü donanma.

Güvenli ticaret yolları.

Çeşitlendirilmiş enerji kaynakları.

Dayanıklı lojistik altyapı.

Afrika Boynuzu’nda kalıcı diplomatik ilişkiler.

Mısır ve Körfez ülkeleriyle dengeli ilişkiler.

Asya ile Avrupa arasındaki ticaret koridorlarında etkinlik.

Ve bütün bunların üzerinde, başka aktörlerin hesabına göre değil, Türkiye’nin kendi uzun vadeli çıkarlarına göre belirlenmiş bir stratejik akıl. Çünkü deniz gücü yalnızca savaş gemisinden ibaret değildir. Bir ülkenin deniz gücü; gerektiğinde ticaretini koruyabilmesi, enerjiye ulaşabilmesi, kriz anında alternatif üretebilmesi ve diplomatik ağırlığını sahaya yansıtabilmesidir.

HARİTAYA BAKMAK YETMEZ, HARİTAYI OKUMAK GEREKİR

Kızıldeniz’deki gelişmeler bana göre Türkiye açısından uzak bir coğrafyanın hikâyesi değildir. Çünkü Türkiye’nin ekonomik damarları, enerji güvenliği ve deniz ticareti Akdeniz’den başlayan daha geniş bir sistemin parçasıdır.

Karadeniz’den Akdeniz’e, Süveyş’ten Kızıldeniz’e, Babülmendep’ten Aden Körfezi’ne ve oradan Hint Okyanusu’na uzanan hat; Türkiye’nin önümüzdeki dönemde daha dikkatli okumak zorunda olduğu stratejik bir koridordur. Bugün bu koridorda yaşanan her kriz bize aynı gerçeği hatırlatıyor aslında: Deniz yollarını başkalarının kontrol ettiği bir dünyada, kendi ekonomik yolunun kaderini tamamen başkalarına bırakamazsın.

Tekrar edersem; Türkiye’nin hedefi her yere asker göndermek değildir elbette her krize taraf olmak da değildir. Hedef; gerektiğinde kendi ticaretini, enerjisini, güvenliğini ve stratejik çıkarlarını koruyabilecek kapasiteye sahip olmaktır. Hâsılı; Mavi Vatan, kıyıda başlayan fakat ufukta bitmeyen bir stratejik düşünce olmalıdır.

Özetle; Türkiye artık yalnızca çevresindeki denizlere değil, o denizlerin birbirine bağlandığı küresel sisteme de bakmak zorundadır. Çünkü 21. yüzyılda bazı savaşlar toprağı işgal etmeden de sonuç doğuruyor.

Bir boğaz kapanıyor.

Bir rota değişiyor.

Bir gemi yüzlerce mil daha fazla yol alıyor.

Bir enerji sevkiyatı gecikiyor.

Bir konteynerin maliyeti yükseliyor.

Ve binlerce kilometre ötede, bütün bunların faturası başka bir ülkenin ekonomisine çıkıyor.

Bu yüzden geleceğin güçlü ülkeleri yalnızca karasını ve denizini değil, kendi bağlantılarını da koruyabilen ülkeler olacaktır. Bu yüzden bakış açımız; Kıyıdan ufka. Ufuktan okyanusa. Okyanustan stratejik bağımsızlığa olmalıdır.