Çağrı Bey’den 1. Kılıçarslan’a: Medeniyetimizi Yeniden Ayağa Kaldırmanın Vakti Gelmedi mi? Çin Yükseliyor… Peki Gelen Gideni Aratır mı?

Dünya değişirken Türkiye hangi medeniyet aklına yaslanacak?

Dünya yeniden şekilleniyor deniyor. Yeni ticaret yolları kuruluyor. Yeni güç merkezleri ortaya çıkıyor. Yeni teknolojiler devletlerin kaderini belirliyor ve bu dönüşümün merkezinde sürekli aynı isim geçiyor: ÇİN.

Ekonomisi büyüyor, teknolojisi hızla gelişiyor, askerî kapasitesi genişliyor ama burada durup şu soruyu sormak gerek miyor mu? Bu gücün yükselmesi gerçekten dünya için iyi bir haber midir?

Tarih diyor ki; Roma yükselirken dünya değişti, Britanya yükselirken dünya değişti, Amerika yükselirken dünya değişti ve her yükseliş yeni bir düzen getirdi ama şu soru hep aynı kalmadı mı?Yeni güç gerçekten daha adil bir dünya mı kurar, yoksa sadece yeni bir güç dengesi mi yaratır? Ve belki de tam da bu yüzden bugünün en kritik sorusu şu değil midir? Çin yükseliyorsa, dünya nasıl bir düzene hazırlanıyor?

Çin’i Anlamak: Bir Devletten Fazlası

Çin’i anlamadan bu soruya cevap vermek mümkün değildir. Çin yalnızca bir devlet değildir. Çin aynı zamanda binlerce yıllık bir medeniyet refleksidir. Konfüçyüs’ten beri Çin siyasetinde güçlü bir fikir vardır: Düzen, kaostan daha değerlidir. Düzen-Kaos hangi kelime kulağa daha hoş geliyor. Terbiyesizlik yapmayacağım…

Bu nedenle Çin devlet anlayışı çoğu zaman görece istikrar ve merkezi kontrol üzerine kuruludur ama burada düşünmemiz gereken önemli bir soru daha var: Düzeni korumak adına özgürlükler ne kadar daralabilir? Ve hemen ardına daha sarsıcı bir soru: Bir devlet büyürken birey küçülebilir mi?

Çin’in Yükselişi: Ekonomi mi, Strateji mi?

Çin son kırk yılda tarihte nadir görülen bir ekonomik büyüme yakaladı. Bugün: dünyanın en büyük üretim merkezlerinden biri, küresel tedarik zincirlerinin kalbi, dev teknoloji yatırımlarının sahibi ama burada da önemli bir soru yok mu? Bu büyüme yalnızca ekonomik mi? Yoksa çok daha büyük bir stratejik tasarımın parçası mı? Bir ülke dünya ticaretinin damarlarını kontrol etmeye başlıyorsa… Bu sadece ekonomi midir? Yoksa geleceğin güç mimarisini kurma çabası mı?

Bir Kuşak Bir Yol: Ticaret mi, Etki Alanı mı?

Çin’in “Bir Kuşak Bir Yol” projesi modern çağın görece en büyük altyapı girişimlerinden biri. Resmi anlatı oldukça çekici: Kazan-Kazan.

Çin yatırım yapacak, ülkeler kalkınacak, ticaret büyüyecek ama stratejik düşünce şu soruyu sormadan ilerleyemez değil mi?: Gerçekten herkes aynı ölçüde mi kazanıyor?

Bir ülke onlarca liman inşa ediyorsa… Demiryolları kuruyorsa… Enerji hatlarını şekillendiriyorsa… Bu yalnızca ticaret midir? Yoksa geleceğin ticaret arterlerini kontrol etme stratejisi mi?

Bakın tarih ne diyor; Ticaret yollarını kontrol edenler çoğu zaman dünya siyasetini de etkiler, etkiler dedim çünkü kibar insanım.

Kazan-Kazan mı, Kazan kazan; kazan mı?

Çin diplomasisinin en güçlü sloganlarından biri “kazan-kazan” ama gerçek bir analist şu soruyu sormak zorundadır: Gerçekten herkes aynı oranda mı kazanıyor?

Bazı ülkelerde Çin yatırımları kalkınma fırsatı olarak görülüyor ama bazı ülkelerde şu tartışmalar şimdiden büyümeye başladı bile: borç bağımlılığı, stratejik limanların kontrolü, ekonomik etki alanı ve bu yüzden ben Çin’in yaklaşımını şöyle tanımlıyorum: Kazan kazan, kazan.

Yani: Ev sahibi ülke görece kazanıyor, ticaret görece eşit büyüyor ama kesin olarak en büyük kazancı Çin elde ediyor. Peki sizce bu yalnızca ekonomik rekabet mi? Yoksa uzun vadeli bir küresel etki stratejisi mi?

Güç Büyürken Özgürlük Daralıyor mu?

Bildiğiniz gibi Çin’in yükselişi yalnızca ekonomik bir başarı hikâyesi değildir. Aynı zamanda ciddi eleştirilerin de merkezindedir ve bu bağlamda dünyada sıkça tartışılan başlıklar şunlar: Uygur Türkleri meselesi, geniş gözetim sistemleri, ifade özgürlüğü tartışmaları ve siyasi kontrol mekanizmaları.

Bugün Çin’de teknoloji yalnızca üretim için kullanılmıyor aynı zamanda toplumsal kontrol mekanizmalarının önemli bir parçası haline geliyor. Bu noktada şu soru kaçınılmaz hale gelmez mi? Teknoloji insanı özgürleştirmek için mi var, yoksa yönetmek için mi? Ve ardı sıra daha çarpıcı bir soru: Geleceğin dünyasında insanlar daha zengin ya da daha fakir olsa da daha az özgür olabilir mi?

Çin Masum Bir Ekonomik Aktör mü?

Görece büyük güçler tarihte hiçbir zaman yalnızca ekonomik aktör olmadı bu kesin. Britanya ticaretle büyüdü ama donanmasıyla dünyayı etkiledi. Amerika ekonomik gücünü küresel kurumlarla pekiştirdi. Peki Çin? Çin gerçekten yalnızca ticaret yapan bir güç mü? Yoksa ticaret, teknoloji ve altyapı üzerinden küresel etki alanı kuran yeni bir aktör mü? Yine etki dedim kibarlığıma verin.

Türkiye İçin Asıl Stratejik Soru

Ne dersiniz belki de mesele Çin değildir. Belki mesele Amerika da değildir. Belki asıl mesele şudur: Türkiye bu yeni dünyada hangi fikre yaslanacak? Çünkü bizim tarihimiz yalnızca bir devlet tarihi değildir. Bizim tarihimiz aynı zamanda bir medeniyet tarihidir.

Çağrı Bey’in kurduğu düzen, 1. Kılıçarslan ile Türklerin Anayurdu Anadolu’ya demir atan bir devlet ve Osmanlı ile doruklara çıkan küresel medeniyet. Bunlar yalnızca siyasi başarılar değildir. Bu en organik tohumdan yeşermiş bir medeniyet fikridir ve tam da bu yüzden bugün şu soruyu sormamız gerekmiyor mu? Bu medeniyet fikrini yeniden ayağa kaldırmanın vakti gelmedi mi?

Aklınızda olsun bazen bir ülkenin gerçek gücü attığı adımlarda değil attırmadığı adımlarda ortaya çıkar.