İran’a Karşı Kelimelerle Savaş: Anlatı Cephelerinde Asıl Mücadele Nedir?

Savaş Gerçekten Sahada mı Başlar, Yoksa Kelimelerde mi?

Uzun zamandır şu gerçeği düşünüyorum: Modern çağda savaşlar artık yalnızca cephelerde başlamıyor. Savaşlar çoğu zaman önce kelimelerde başlıyor.

Bir füze gökyüzünde yükseldiğinde herkes onu görür ama o füzenin nasıl anlatıldığı, hangi kavramla adlandırıldığı ve dünyaya nasıl sunulduğu çoğu zaman görünmez. İşte bu yüzden şunu söylüyorum: Modern savaşların ilk mermisi kurşun değil, kavramdır.

Bugün İran meselesi etrafında yaşanan tartışmalar da tam olarak bu nedenle yalnızca askeri bir kriz değil; aynı zamanda büyük bir anlatı savaşıdır.

Bu bağlamda ABD ve İsrail sahada güç kullanırken aynı anda kelimelerle de bir cephe kuruyor çünkü çağımızda askeri üstünlük kadar önemli olan bir şey daha vardır: meşruiyet üstünlüğü ve meşruiyet çoğu zaman tanklarla değil, kelimelerle inşa edilir.

Batı İran İçin Hangi Kavramları Kullanıyor?

Bir ülkenin dünya sistemindeki yerini çoğu zaman kullandığımız kelimeler belirler ve İran söz konusu olduğunda Batı dünyasının kullandığı kavramlar neredeyse standarttır: “Terör destekçisi devlet”, “bölgesel tehdit”, “istikrarsızlaştırıcı aktör”, “nükleer risk” vesaire ve bu kavramların amacı açıktır: Bir devleti askeri olarak olamasa da ahlaki olarak yalnızlaştırmak çünkü uluslararası sistemde en güçlü silahlardan biri bir aktörü meşruiyet dışına itmektir.

Ben bunu şu cümleyle özetliyorum: Bir ülkeyi yenmenin en kolay yolu, onu önce dünyaya suçlu göstermektir ama burada artık dikkat çekici bir kırılma var. Eskiden bu kavramlar dünya kamuoyunu kolayca yönlendirebiliyordu. Bugün ise aynı kavramların etkisi giderek zayıflıyor.

Dünya Neden Artık Bu Anlatıya Eskisi Kadar İnanmıyor?

Bunun iki temel nedeni olduğunu düşünüyorum.

Bilgi Tekeli Kırıldı

Bir zamanlar dünyada birkaç büyük medya merkezi vardı ve küresel hikâyeyi onlar anlatıyordu. Bugün ise cep telefonları, sosyal medya ve alternatif medya ağları bu tekelin büyük kısmını kırdı.

Gazze savaşında bunu çok net gördük. Eskiden savaş görüntülerini televizyon kanalları belirlerdi. Bugün ise gerçekliği milyonlarca insan doğrudan görüyor. Bu yüzden şunu dün olduğu gibi bugünde ısrarla söylüyorum: Gerçek görüntüler ortaya çıktığında propaganda uzun süre ayakta kalamaz.

Dünya Tek Kutuplu Değil

Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD yalnızca askeri değil, aynı zamanda anlatı gücünde de tekel sahibiydi ama bugün tablo çok farklı.

Çin yükseliyor, Rusya alternatif söylemler üretiyor, Küresel Güney ülkeleri kendi hikâyelerini anlatıyor ve böyle bir dünyada tek bir anlatının herkesi ikna edebilmesi gerçekten zor.

Şöyle özetleyebilirim aslında: Eskiden dünya Batı’nın hikâyesini dinliyordu; bugün herkes kendi hikâyesini anlatıyor.

İslam İşbirliği Teşkilatı Neden Beklenen Tepkiyi Veremiyor?

Bu noktada birçok insan şu soruyu soruyor: “İslam İşbirliği Teşkilatı neden güçlü bir blok gibi davranmıyor?” Çoğu yorumcu hemen şu sonuca varıyor: “Çünkü hepsi Batı’nın kuklası.” Ben bu açıklamayı fazla basit buluyorum. Evet, bazı ülkelerin Batı ile güçlü bağları var ama mesele yalnızca bu değil.

İslam dünyasının en büyük sorunu çoğu zaman dış baskıdan önce iç güvensizliktir. Birçok ülke birbirine tam anlamıyla güvenmiyor. Bu güvensizliğin sebepleri ise derin: mezhepsel rekabet, tarihsel çatışmalar, bölgesel liderlik yarışı ve rejim güvenliği korkuları ilk başta sayabileceklerim.

Böyle bir ortamda ortak bir strateji üretmek hiç de kolay değildir. Burada şunu söylemem yerinde olacaktır: Birbirine güvenmeyen devletler ortak kurum kurabilir ama ortak irade kuramaz ve İİT’nin yaşadığı sorun tam da budur.

İran ve “Şii Çemberi” Tartışması

Ortadoğu’daki güvensizlik meselesi konuşulurken İran faktörü çoğu zaman tartışmanın merkezine yerleşir çünkü İran’ın bölgesel nüfuz stratejisi uzun zamandır birçok başkentte “Şii çemberi” ya da “Şii Hilali” olarak tanımlanıyor. Bu tartışmanın ortaya çıktığı hat ise İran – Irak – Suriye – Lübnan ve İran bu hattı kendi güvenliği açısından ileri savunma alanı olarak görüyor. Rakipleri ise bunu nüfuz genişletme stratejisi olarak okuyor ve bu iki okuma arasındaki fark Ortadoğu siyasetinin en önemli gerilimlerinden biridir.

Kanaatim şu: Ortadoğu’da aynı hamle bir ülke için güvenlik, diğeri için tehdit anlamına geliyor. Bu yüzden İslam Coğrafyası’nda bölgesel güven inşa etmek son derece zor bir süreçtir.

Tarihsel Hafıza: Kasr-ı Şirin’in Gölgesi

Bölgedeki tartışmaları anlamak için tarihsel hafızayı da unutmamak gerekir. 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Anlaşması, Osmanlı ile İran arasında sınır dengesi kuran en önemli metinlerden biridir. Bu anlaşma yalnızca sınırları değil, aynı zamanda mezhepsel gerilimi de sınırlayan bir çerçeve oluşturmuştur.

Bugün bazı çevrelerde İran’ın geçmişte farklı bölgelerde Şii nüfuz alanları kurmaya çalışması bu tarihsel denge bağlamında eleştirilmektedir, ki haksız da değildir. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Tarihsel rekabeti hatırlamak başka şeydir. Bugünkü krizleri yalnızca tarih üzerinden açıklamak başka şey.

Ben şu ilkeyi önemsiyorum: Tarih unutulursa analiz eksik olur; ama tarih tek başına bugünü açıklayamaz.

Asıl Soru: İran Tartışması mı, Dünya Düzeni Tartışması mı?

İran etrafında dönen tartışmaların büyük kısmı aslında İran’ı aşan bir meseleye işaret ediyor. Bu mesele şudur: Dünya düzenini kim anlatacak? ABD mi?, Çin mi?, Rusya mı? yoksa yükselen yeni güçler mi? Çünkü modern çağda güç yalnızca askeri kapasite değildir. Güç aynı zamanda anlatı üretme kapasitesidir.

Ben buna kognitif güç diyorum ve şuna inanıyorum: Bir ülke yalnızca savaş kazanarak değil, hikâye kurarak da güç olur.

Sonuç: Geleceğin Savaşları Zihinlerde Kazanılacak

Bugün İran meselesi üzerinden yürüyen tartışmalar aslında daha büyük bir dönüşümün parçasıdır. Batı anlatısı hâlâ görece güçlüdür ama artık tek anlatı değildir.

Dünya çok sesli bir döneme girmiştir ve bu yeni çağda şu gerçek daha net görülmelidir: Geleceğin savaşlarını en güçlü ordular değil, en güçlü zihinler kazanacak çünkü fiziki haritalar toprağı gösteriyor olsa da gerçek güç çoğu zaman insanların zihinlerinde çizilen görünmez haritalarda saklıdır.