İRAN DETAYIYLA BÜYÜK SORU: Japonya–ABD–Çin Üçgeninde Asıl Savaş Nerede Veriliyor? Türkiye Bu Oyunun Neresinde Durmalı?

Pasifik’te Görünen Gerilim, Görünmeyen Bir Savaşın Sadece Perdesi mi?

Haritalar büyür, güç küçülür çünkü harita toprağı gösterir, güç ise zihni ve bugün Japonya–ABD–Çin üçgenine baktığında malesef herkes aynı yere odaklanıyor: donanmalar, üsler, Tayvan, füze menzilleri… Oysa asıl mesele kanımca başka bir yerde ilerliyor: Karar alma mekanizmalarının içine sızan görünmez etki alanlarında çünkü çağ değişti ve artık üstünlük, sahip olunan güçten çok yönlendirilebilen zihinlerin sayısıyla ölçülüyor.

Japonya Güçlü mü, Yoksa Kontrol Edilen Bir Güç mü?

Japonya, modern dünyanın en sofistike devletlerinden biri ve evet teknoloji üretiyor, sistem kuruyor, kriz yönetiyor ama şu soru hep açık kalıyor: Kararlarını tamamen kendi mi veriyor? Neden mi bu soru çünkü güç ile irade her zaman aynı şey değildir ve bazen en gelişmiş sistemler, en hassas bağımlılıkları üretir. İşte tam da bu yüzden Japonya’nın güvenlik mimarisi, ABD ile kurduğu ittifak üzerinden şekillenmiştir. Bu durum görece bir avantajdır, evet. Ama aynı zamanda görünmeyen bir sınırdır. Üstelik bu sınır sadece psikolojik değildir. Aynı zamanda hukuki bir zemine de dayanır.

II. Dünya Savaşı sonrası oluşturulan anayasal düzen, Japonya’nın stratejik reflekslerini kalıcı biçimde sınırlandırmıştır. Anayasa’nın 9. Maddesi, Japonya’nın savaş açmasını ve klasik anlamda askerî güç geliştirmesini ciddi biçimde kısıtlar. Bu yalnızca bir hukuk maddesi değildir. Bu, ihtimalleri daraltan kurumsallaşmış bir zihinsel çerçevedir çünkü hukuk bazen sadece kuralları değil, seçenekleri de sınırlar. Bu nedenle Japonya: Güçlüdür ama refleksleri dışarıdan kontrol edilmektedir ve bu en sinsi bağımlılıktır ki; bağımlılık, modern çağın en sessiz egemenlik kaybıdır ancak burada kritik bir parantez açmam gerekir: Japonya bu prangaların farkındadır. Özellikle Shinzo Abe dönemiyle başlayan ve günümüzde rekor savunma bütçeleriyle somutlaşan ‘Karşı Saldırı Yeteneği’ arayışı, bu zihinsel sınırlara karşı bir itiraz niteliğindedir. Japonya artık sadece ‘kalkan’ değil, gerektiğinde ‘kılıç’ da olabileceği bir ‘Aktif Savunma’ konseptine evrilmektedir. Bu hamle, Pasifik’teki bağımlılık dengesini bozabilecek en önemli antitezdir.

ABD Sistemi mi Yönetiyor Yoksa Gerilimi mi?

ABD’nin stratejisi çoğu zaman yanlış okunur ama dikkatle bakıldığında bir desen ortaya çıkar: Tam barış yok, tam savaş yok, sürekli bir eşik ve sürekli bir gerilim. Elbette bu tesadüf değildir çünkü kontrol edilen kriz, kontrol edilemeyen barıştan daha işlevseldir ve sürekli gerilim, sürekli liderlik üretir.

ABD görece; Japonya’yı koruyor ve görünürde de Çin’i sınırlıyor ama sistemin kırılmasına da izin vermiyor. Bu nedenle ABD, sadece bir aktör değil; görece oyunun ritmini belirleyen yapıdır ancak bu ritim sadece askerî dengeyle kurulmaz. Ekonomik bağlar, bu sistemin görünmeyen omurgasını oluşturur ve Çin ile ABD arasındaki ilişki çoğu zaman bir rekabet olarak tanımlanıyor olsa da gerçek çok daha karmaşıktır: Karşılıklı bağımlılık vardır. Üretim Çin’dedir. Tüketim ABD’dedir ve tedarik zincirleri birbirine kilitlenmiştir. Bu yapı literatürde tek bir kavramla özetlenebilir CHİMERİCA.

Peki bu ne demektir? Ayrı gibi görünen iki güç, aslında aynı ekonomik sistemin iki ucudur ve birbirine bağlı olan iki güç, birbirini yıkamaz; sadece birbirini sınırlar ve sınar. Bu yüzden ABD–Çin gerilimi: Kopmaz, çözülmez ama eklemlenmezde. Demem o ki; modern çağda en güçlü silah, tedarik zinciridir ve iki ülke arasında bu çok iç içe geçmiştir. Hâsılı mesele kâr paylaşımından ve statü kavgasından ibarettir.

Çin’in Hedefi Tayvan mı, Yoksa Zihin Dengesi mi?

Tayvan bir semboldür ve semboller çoğu zaman hedef değil, araçtır. Çin’in uzun vadeli stratejisi daha derindir: Karşı tarafın karar alma özgüvenini aşındırmak, savaşmadan kazanmak ve yıpratarak ilerlemek. Bu klasik güç mücadelesi değil, psikolojik üstünlük inşasıdır çünkü Çin şunu çok iyi biliyor: Japonya’nın tereddüt ettiği bir senaryoda, ABD’nin Pasifik gücü eksik kalır ve bir ülke karar veremez hâle gelirse, savaş zaten başlamadan kaybedilir. Demem o ki Çin Tayvan ile oynarken ticari ve ekonomik ilişki ağları ile gölgede asıl hedefi olan Japonya’nın zihin dünyasına egemen olmak istiyor.

Japonya–Rusya Sorunu: Donmuş Bir Mesele mi, Yoksa Stratejik Baskı Noktası mı?

Kuril Adaları meselesi çoğu analizde arka planda kalır ama bazı meseleler sessizdir çünkü derindir. Rusya ile Japonya arasında çözülemeyen bu sorun: Kuzeyden gelen sürekli bir baskı hissi üretir ve Rusya’nın Çin ile her yakınlaşması bu baskıyı artırır. Yani bu tablo şunu gösteriyor aslında; Japonya yalnızca bir cephede değil, çok katmanlı bir çevrelenme algısı içinde hareket etmek zorunda kalıyor ve bir ülke kendini kuşatılmış hissettiği sürece, en güçlü olduğu anda bile savunmada kalmak zorundadır.

İran Neden Bu Denklemin Görünmeyen Anahtarı?

İran çoğu zaman bölgesel bir aktör olarak değerlendirilir. Oysa etkisi bölgesel değil, yön değiştiricidir. İran’ın görece ürettiği her kriz ki asıl üretenin İsrail olduğu herkesin malumudur, ABD’nin dikkatini Pasifik’ten Orta Doğu’ya çeker.

Peki bu ne mi demektir? Çin için nefes alanı, Japonya için yalnızlaşma ve ABD için dikkat bölünmesi. Sanırım Japonya’nın İran savaşına neden destek vermediği ve ABD’yi neden reddettiği de daha iyi anlaşılmıştır.Anlayacağınız evet Coğrafya değişmez, ama dikkat yön değiştirebilir ve işte strateji tam da burada başlar. Hâsılı İran bu anlamda bir güçten fazlasıdır yani İran’ı küresel dengeyi dolaylı biçimde yönlendiren bir kaldıraç olarak düşünebilirsiniz.

Türkiye Bu Oyunda Taraf mı, Yoksa Denge Kurucu mu?

Türkiye çoğu analizde “hangi blokta?” sorusuyla değerlendirilir ve bu soru bence eksiktir. Asıl soru şu olmalıdır: Türkiye kendi eksenini kurabiliyor mu? Evet taraf olmak kolaydır denge kurmak zordur. Türkiye: NATO üyesi, Asya ile görece iyi ilişkili, Orta Doğu’nun merkezinde ve bu üç alan, bir baskı değil aslında doğru kullanıldığında çok rahat bir avantaja dönüşebilir ancak bunun için şart açıktır: Strateji, coğrafyadan değil zihinden başlatılmalıdır.

Yeni Çağın Gerçeği: Savaş Alanı Toprak Değil, Zihindir

Bugün yaşananlar bence kesinlikle klasik bir güç mücadelesi değildir. Bu, daha derin bir dönüşümün işaretidir. Ekonomi bir araçtır, askerî güç bir garantidir ama sonuç, algı ile belirlenir ve gerçek üstünlük, rakibin nasıl düşündüğünü belirleyebilme gücüdür.

Bu nedenle: Yeni dünya da Çin anlatı kurarak sistemde baş role geçerek kârını arttırmak ve statüsünü ABD’nin üzerine çıkarmak ister, ABD kurduğu sistemin bozulmamasını sağlamaya çalışır, Japonya denge arar, Rusya baskı üretir, İran dikkat dağıtır ve Türkiye ise henüz hâlâ karar aşamasındadır.

Son Soru: Türkiye Kendi Hikâyesini mi Yazacak Yoksa Yazılan Bir Hikâyede Yer mi Kovalayacak?

Her çağın bir mücadele biçimi vardır ve bu çağın mücadelesi bence nettir: ZİHİNSEL EGEMENLİK.Hep söylediğim gibi; toprak kaybı telafi edilir, ekonomik kayıplar onarılır ama zihinsel bağımlılık sessiz ilerler ve çok derine yerleşir. Demem o ki; bir milletin kaderi, sahip olduğu topraklardan önce kurduğu cümlelerle belirlenir ve bu yüzden mesele sadece dış politika değildir. Mesele, nasıl düşündüğünüzdür ve belki de en kritik gerçek şudur: Bazı savaşlar hiç ilan edilmez; sadece onların sonuçları yaşanır.