Toplumlar bir günde ikiye bölünmez. Önce kelimeler sertleşir, sonra yüzler. Önce cümleler keskinleşir, sonra kalpler.
Bugün Türkiye’de en görünür kriz ekonomi değil, siyaset değil, hatta kültür de değil. Asıl kriz; ortak zemin kaybıdır çünkü bir toplum aynı olaylara bakıp tamamen farklı gerçeklikler görmeye başlıyorsa, mesele fikir ayrılığı değil; gerçeklik ayrışmasıdır ve burada sormamız gereken soru şudur: Türkiye’de toplumsal kutuplaşma doğal bir sürecin sonucu mu, yoksa dijital çağın algoritmik tasarımı tarafından mı derinleştiriliyor?
Toplumsal Kutuplaşma: Fikir Ayrılığı mı, Meşruiyet Krizi mi?
Fikir ayrılığı sağlıklıdır. Aynı düşünmek toplumları güçlü yapmaz ama farklı düşüneni meşru görmemek, toplumsal dokuyu zayıflatır. Bugün sorun farklı düşünmemiz değil. Sorun, karşıt görüşü tehdit olarak kodlamamız. İşte kırılma burada başlıyor…Farklılık zenginliktir; düşmanlaştırma yoksulluktur.Toplumda artık yalnızca görüşler değil, kimlikler çatışıyor ve kimlik çatışması başladığında, akıl geri çekilir.
Algoritmalar Taraf Tutmaz, Ama Tarafları Sertleştirir
Sosyal medya platformlarının temel amacı kullanıcıyı içeride tutmaktır. Bunun yolu ise ilgi uyandırmaktır. İlginin en hızlı üretildiği alan ise duygusal yoğunluktur. Öfke. Korku. Tehdit algısı. Bunlar algoritmik olarak yüksek etkileşim üretir. Yüksek etkileşim ise daha fazla görünürlük demektir.
Sonuç?
Kullanıcı, kendi görüşünü güçlendiren içeriklerle çevrelenir. Karşıt görüşle teması bilinçli olarak azaltılır. Temas azalınca empati zayıflar ve şu gerçekle yüzleşiriz: Büyüyen nefret! Bu bir komplo değildir. Bu, dikkat ekonomisinin işleyişidir.
Algoritma taraf tutmaz; ama yankıyı büyütür.
Türkiye’de Kutuplaşmanın Derinleşme Mekanizması
Türkiye, tarihsel olarak güçlü kimliklere sahip bir toplum. Siyasi hafıza yoğun. Toplumsal fay hatları belirgin. Dijital çağ bu fay hatlarını kendisi icat etmedi ama görünürlük kazandırdı. Bir başlık, bir video, bir etiket… Dakikalar içinde milyonlara ulaşabiliyor ve burada şu cümle önem kazanıyor: Toplum hemen bölünmez; bölünme sürekli beslenirse derinleşir ve birbirine yabancılaşır ve kutuplaşma çoğu zaman bir olayla başlamaz. Sürekli tekrar eden anlatılarla pekişir.
Duygu Ekonomisi: Öfkenin Kazandığı Sistem
Bugün dijital dünyada sakin içerik değil, sert içerik kazanıyor çünkü sakinlik paylaşılmaz ama öfke hızla yayılır. Bu nedenle şu paradoks ortaya çıkıyor: En çok bağıran değil, en çok bağıranı gösteren sistem belirleyici olur ve zamanla insanlar şunu zannetmeye başlar: “Karşı taraf her yerde.” Oysa çoğu zaman görünürlük, çoğunluk değildir ama görünürlük algıyı üretir ve çoğunluk algısı çoğunluktan daha tehlikelidir. Sonrasında algı davranışı tetikler ve davranış da siyaseti şekillendirir.
Kutuplaşma ve Zihinsel Egemenlik
Kutuplaşma yalnızca sosyal bir sorun değildir. Bu aynı zamanda zihinsel bir meseledir çünkü kutuplaşma arttıkça: Karmaşık düşünme azalır. Siyah-beyaz bakış artar. Analizin yerini refleks alır ve reflekslerin yönettiği toplumlar, strateji üretemez. Bilinmelidir ki bir ülkenin en büyük gücü askeri kapasitesi değil; ortak akıl üretme kabiliyetidir ve kutuplaşma bu kabiliyeti zayıflatır. Hâsılı burada mesele yalnızca siyaset değildir. Bu bir zihinsel dayanıklılık meselesidir.
Peki Çözüm Ne? Kutuplaşma Nasıl Azaltılabilir?
Kutuplaşmayı tamamen bitirmek mümkün değildir ama derinleşmesini yavaşlatmak mümkündür ve çözüm yasaklamakta değil; bilinçlerin sağlam inşa edilebilmesindedir.
Dijital Farkındalık Eğitimi
Okullarda ve üniversitelerde yalnızca medya okuryazarlığı değil, algoritma okuryazarlığı öğretilmeli. Gençler şunu bilmeli: Neden bazı içerikler önüme düşüyor? Neden bazı görüşler daha görünür? Neden öfke daha hızlı yayılıyor? Çünkü bilmeyen manipüle edilir. Bilen mesafe koyar.
Farklı Görüşe Bilinçli Maruz Kalma
Algoritmalar tercihlere göre çalışır ama tercihler bilinçli bir şekilde değiştirilebilir. Farklı görüşleri takip etmek. Karşıt analizleri okumak, sadece başlık değil, içerik okumak…Karşıt fikir düşman değildir; düşünce kasının gelişimi için elzemdir. Kas kullanılmadığında zayıflar. Zihin de öyle.
Siyasi Dilin Yumuşatılması
Kutuplaşma yalnızca dijital değil; dilsel bir meseledir. Siyasette ve medyada kullanılan sert dil, toplumsal tonu belirler. Sertlik aşağı doğru iner. Çözüm sansür değil; sorumlu dildir. Çünkü: Dil yumuşarsa toplum da yumuşar.
Dijital Platform Şeffaflığı
Algoritmaların nasıl çalıştığına dair daha fazla şeffaflık talep edilmeli. Bu yalnızca Türkiye’nin değil, dünyanın meselesidir. İçerik önerme kriterleri, trend belirleme mekanizmaları, bot ağlarıyla mücadele…Şeffaflık güven üretir ve güven kutuplaşmayı azaltır.
Ortak Zemin Üreten İçeriklerin Teşviki
Sosyal medya yalnızca çatışma alanı olmak zorunda değil. Ortak değerler, ortak başarı hikâyeleri, bilimsel gelişmeler, kültürel üretim daha fazla görünür hâle getirilmelidir. Çünkü: toplum krizle değil, ortak başarı hikâyeleriyle birleşir.
Sonuç: Bölünmek mi, Büyümek mi?
Türkiye’de toplumsal kutuplaşma kendiliğinden başlamamış olabilir ama algoritmik çağda derinleşme hızı doğal değildir. Bu gizli bir plan değildir. Bu bir sistem tasarımı ama tasarımın etkisini azaltmak mümkündür çünkü algoritmalar bizi şekillendirebilir fakat son kararı biz veririz ve belki de asıl mesele şudur: Biz tepki veren bir toplum mu olacağız, yoksa düşünen bir toplum mu?
Bir millet önce düşünme biçimini kaybeder; sonra birlik duygusunu ama düşünme biçimini koruyan toplumlar, farklılık içinde bile ortak zemin üretebilir. Hakikat; Kutuplaşma kader değildir. Yankıyı büyüten sistemin içinde bile, sesi yumuşatmak mümkündür.
Ve belki de en güçlü adım şudur: Öfkeyi paylaşmadan önce durmak. Etiketi yapıştırmadan önce düşünmek. Karşı tarafı yargılamadan önce anlamaya çalışmak.
Neticede ekranın diğer tarafında bir profil değil, bir insan var ve bir toplum insan kalabildiği sürece bölünmez.
Gürkan KARAÇAM
Gürkan KARAÇAM 
Yorum bırakın